AP23489856 Жоғары тектоникалық белсенділігі бар өңірлерде тау-өнеркәсіп нысандарын сақтауды қамтамасыз ететін пайдалы қазбаларды өндірудің ресурстарды үнемдейтін технологияларын әзірлеу» жоба жетекшісі – Мусин А.А.
Өзектілігі
Мәселенің өзектілігі кен орындарын игеру барысында ресурстарды тиімді пайдалануды арттыру қажеттілігімен, сондай-ақ қазіргі тектоникалық белсенділігі жоғары өңірлерде орналасқан тау-өнеркәсіптік нысандардың сақталуын қамтамасыз етумен тығыз байланысты. Ең үлкен қауіп сейсмикалық энергияның бөліну үдерістері әлі де жалғасып жатқан таулы аймақтарда орналасқан тау-кен өндірісі нысандарына төнеді.
Пайдалы қазбаларды қарқынды игеру, соңғы жылдары тау жыныстары массивінде жасалған қуыстар көлемінің үнемі өсуіне және пайдалы қазбаларды өндіру тереңдігінің ұлғаюына әкеліп, геодинамикалық үдерістер мен құбылыстардың тау жыныстары массивінде де, жер бетінде де жандануының басты себепкеріне айналып отыр. Солардың ішіндегі ең қатерлілері мыналар: блокты массивте жинақталған серпімді энергияның әсерінен тау жыныстарының кенеттен қирауы және қазбалардың ж roof мен бүйірлерінің опырылуы; гидродинамикалық режимді бұза отырып, су өткізгіш горизонттардың бұзылуы; жер бетінің тұрақтылығының әлсіреуі.
Қол жеткізілген нәтижелер
Жерасты қазбаларының тұрақтылығын бағалау үшін зерттеуде ықтимал бұзылу беттері бойындағы күштер теңгерімін талдауға негізделген шекті тепе-теңдік әдісі қолданылды. Классикалық детерминистік тәсіл параметрлердің орташа мәндеріне сүйенсе, бұл жұмыста массивтің геомеханикалық сипаттамаларының табиғи өзгергіштігін ескеруге мүмкіндік беретін ықтималдықтық (стохастикалық) әдіс енгізілген.
Модельдеудің сенімділігін арттыру мақсатында Монте-Карло әдісі мен латиндік гиперкубтық таңдаманың (Latin Hypercube Sampling, LHS) статистикалық үйлесімі пайдаланылды. Мұндай комбинация массивтің ықтимал күй-жайларының кең ауқымын қамтып, тұрақтылық қоры коэффициентінің (Factor of Safety) статистикалық негізделген таралуын алуға мүмкіндік береді.
Зерттеу әдіснамасы далалық жұмыстарды, яғни массивтің жарылымдылық құрылымын зерттеуді, жерасты қазбаларының тұрақтылығын ықтималдықтық талдаудың сандық әдістерімен ұштастырады. Кешенді тәсілге жарылымдылықты тіркеу, стереографиялық өңдеу, құрылымдық параметрлер мен беріктік қасиеттерінің өзгергіштігін ескере отырып шекті тепе-теңдік әдісі бойынша тұрақтылықты модельдеу кіреді.
Бұл бөлімде Unwedge бағдарламалық кешені негізінде орындалған сандық модельдеу нәтижелері келтірілген, оның мақсаты — жерасты қазбаларындағы клиндердің тұрақтылығын ықтималдықтық тұрғыда бағалау. Талдау құрылымдық талдау барысында анықталған жарылым жүйелеріне қатысты қазбаның әртүрлі бағыттары үшін жүргізілді. Модельдеуде динамикалық әсерлер, соның ішінде сейсмикалық жүктемелер де ескерілді. Қазбаның тұрақтылығын жарылымды және сейсмикалық белсенді массив жағдайларында қамтамасыз ету үшін қауіпті бағыттарды анықтауға және бекітпе параметрлерін оңтайландыруға ерекше назар аударылды.
1-сурет – Клиндердің тұрақтылығын ықтималдықтық талдау нәтижелері: тұрақтылық қоры коэффициентінің таралуы және клиннің геометриясы
1-суретте Unwedge бағдарламалық қамтамасыздандыруында клиндердің тұрақтылығын ықтималдықтық талдау нәтижелері көрсетілген. Суреттің сол жақ бөлігіндегі гистограмма бастапқы деректердің бүкіл периметр бойынша кездейсоқ таңдалуы нәтижесінде алынған тұрақтылық қоры коэффициентінің (FS) таралуын бейнелейді. Реализациялардың басым бөлігі FS төмен мәндер шоғырланған аймақта орналасқан, олардың едәуір бөлігі 1.0-ден кем. Бұл көрсеткіш берілген параметрлер жағдайында клиндердің тұрақтылығын жоғалту қаупінің жоғары екендігін айқын білдіреді.
2-сурет – Жарықтардың бағытына байланысты бекітпе қысымының кеңістіктік таралуы
2-суретте FS = 1.5 тұрақтылық қоры коэффициентіне қол жеткізу үшін талап етілетін бекітпе қысымының максимал мәндерінің, қазба бағыты мен еңіс бұрышына тәуелді кеңістіктік таралуын бейнелейтін үшөлшемді диаграмма көрсетілген. Диаграмма Unwedge бағдарламасында орындалған ықтималдықтық талдау нәтижелері негізінде құрылып, жарылымдардың кеңістіктік бағдарлануы қажетті тіректік қысымға қалай әсер ететінін көрсетеді. Қысымның ең жоғары мәндері клиндердің белгілі бір бағдарларымен сәйкес келеді, олар қазба контуры бойынша ең тұрақсыз конфигурацияларды түзіп, жоғары қауіпті аймақтарды айқындайды.
3-сурет – Қазба өсінің бағытына байланысты талап етілетін максимал бекітпе қысымының тәуелділігі
3-суретте тұрақтылық қоры коэффициенті FS = 1.5 деңгейіне қол жеткізу үшін қажет максимал бекітпе қысымының қазба өсінің азимуттық бағытына (Tunnel Axis Trend) тәуелділігі көрсетілген. График қазба бағдарлануының жарылым жүйелеріне қатысты орналасуы бекітпе қысымының шамасына қалай әсер ететінін демонстрациялайды. Байқағандай, қазба өсінің белгілі бір бағыттарында (шамамен 130° және 310° маңында) тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін максимал қысым (0,037 МПа-ға дейін) талап етіледі, бұл ең тұрақсыз клиндердің қалыптасуымен байланысты. Алынған нәтижелер қазба бағытын және бекітпе схемасын оңтайландырып, опырылу қаупін барынша азайтуға мүмкіндік береді.
2025 жылдың 2 жартыжылдығында орындалған жариялымдар.
1) A. Mussin, A. Imashev, A. Matayev, B. Khussan, R. Abdrashev. «Probabilistic analysis application to substantiate support parameters in seismically active and fractured rock masses» // Min. miner. depos. 2025, 19(3):66-75, WoS – Q1, Scopus процентиль 75.
Зерттеу тобы
1. Мусин Айбек Абдукалыкович – ғылыми жеткеші, PhD, ПҚКӨ каф. қауым. проф.
Researcher ID – AGD-8697-2022;
ORCID — 0000-0001-6318-9056;
Scopus Author ID – 57225333744.
2. Имашев Аскар Жанболатович – жауапты орындаушы, PhD, ПҚКӨ каф. меңгерушісі қауымд.профессор
Researcher ID – ABC-2138-2021;
ORCID — 0000-0002-9799-8115;
Scopus Author ID – 57204153972.
3. Суимбаева Айгерим Маратовна – PhD, ПҚКӨ каф. қауым. проф.
Researcher ID — AAC-8234-2022;
ORCID — 0000-0001-6582-9977;
Scopus Author ID — 57204776922.
4. Матаев Азамат Қалижанұлы – PhD, ПҚКӨ каф. қауым. проф. Researcher ID D-3766-2019;
ORCID — 0000-0001-9033-8002;
Scopus Author ID – 57219561578.
5. Жунусбекова Гаухар Жумашевна – PhD, Қ.Қулажанов атындағы Қазақ технология және бизнес университетінің «Химия, химиялық технология және экология» каф. сеньор-лекторы
Researcher ID – AAE-8004-2022
ORCID — 0000-0003-2842-270X
Scopus Author ID – 57919123700
6. Шәйке Нұрлан Қанатұлы – т.ғ.м., ПҚКӨ каф. аға оқытушысы
Researcher ID – HLH-4610-2023,
ORCID – 0000-0002-2395-4566,
Scopus Author ID — 58220559500
7. Ескенова Гульнура Бериковна — т.ғ.м., ПҚКӨ каф. докторанты ГДД-23
Researcher ID – АВС-2138-2021
ORCID — 0000-0001-8184-4085
Scopus Author ID – 58191278200
8. Назарова Айгерим Сауранбаевна – Ғжәне ИД-нің маманы.
Потенциалды пайдаланушыларға арналған ақпарат
Жүзеге асырылып жатқан ғылыми-зерттеу жобасы аясында пайдалы қазбалардың горизонталь және баяу еңіс қабатталуы бар кен орындарын өңдеудің ресурстарды үнемдейтін технологиясын әзірлеу жоспарлануда. Арнайы назар тау-кен инфрақұрылым нысандарының сақталуын қамтамасыз етуге, тау-геологиялық, тау-техникалық және соққы қауіпті жағдайларды, сондай-ақ тау жұмыстарын жүргізу ерекшеліктерін ескере отырып аударылады.
Әзірленетін ғылыми-техникалық шешімдер массивтің кернеу-деформациялық жағдайын (КДЖ) болжаудың дәлдігін арттыруға бағытталады, бұл жобалық параметрлерді тәжірибеде жедел нақтылап, оларды нақты жағдайларға бейімдеуге мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде опырылу ықтималдығын төмендетуге, жерасты қазбаларын қолдауға кететін шығындарды оңтайландыруға және жерасты нысандарының тұрақты әрі қауіпсіз жұмысын қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Қолдану саласы
Болашақта зерттеу нәтижелері пайдалы қазбалардың жерасты кен орындарын тиімді игеру технологияларын жобалау және енгізу кезінде қолданылуы мүмкін, бұл тау-кен саласын дамытуға елеулі үлес қосуы ықтимал.
Ақпаратты жаңарту күні: 01.12.2025 ж.
AP23487832 «Мобильді жол өтпесінің құрылымын әзірлеу және есептеу» Жоба жетекшісі – Ганюков А.А.
Өзектілігі: Жоба қалалық коммуналдық желілерді жөндеу кезінде кептелістерді жоюға арналған мобильді коммуналдық жол өтпесін әзірлеуге бағытталған. Жол өтпесі уақытша көпір құрылымы болып табылады, бұл автокөлікке жөндеу траншеяларын кесіп өтуге, айналма жолдарды қысқартуға және қаладағы көлік жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді. Жұмыс технологиясы траншея арқылы тіректерге жол өтпесін орнатуды, көліктің үздіксіз қозғалысын қамтамасыз етуді қамтиды. Жоба сонымен қатар жол өтпесін дала жағдайында, табиғи апаттар кезінде және тау-кен өнеркәсібінде қолдануды кеңейтуді көздейді. Жобаның негізгі идеясы көлік қозғалысын ұйымдастыруды жақсарту үшін жол өтпесінің конструкциясын әзірлеу және есептеу болып табылады.
Жобаның мақсаты коммуналдық желілерді жөндеу кезінде қолданылатын мобильді жол өтпесінің құрылымын әзірлеу және есептеу болып табылады.
Қол жеткізілген нәтижелер
— топырақ негізінің сызықтық емес қасиеттерін ескере отырып, жол өтпесінің тіректерін оңтайлы орналастырудың есептік түбегейлі жаңа әдістемесі жасалды;
— траншея жиегінің жұмыс қабілеттілігін жоғалтуы мен опырылуына әкелуі мүмкін шекті жол берілетін көлденең орын ауыстыруларды ескере отырып, оның қатаңдық шарты тұжырымдалды;
— ANSYS бағдарламасында (PLANE42 элементі) Друкер-Прагердің серпімді-пластикалық моделін пайдалана отырып, топырақ негізінің массиві мен тіректің шектік-элементтік моделі құрылды; топырақ негізінің нақтыланған физика-механикалық параметрлері, шектік шарттары және жүктемелері енгізілді;
— ҚҚС есептеулері орындалды; қалыпты және жанама кернеулер, тік және көлденең қозғалыстар өрістері алынды; сондай-ақ эквивалентті пластикалық деформациялар аймақтары анықталды;
— максималды орын ауыстырулар траншеяның борт аймағында шоғырланғаны анықталды, бұл көлденең орын ауыстыруды шектеу критерийінің дұрыстығын растайды;
— параметрлік оңтайландыру жүргізілді; жауап сызықтары салынды; L қашықтығы ұлғайған кезде деформациялардың азаюының квадраттық сипатын көрсететін корреляциялық тәуелділіктер алынды;
— жол өтпесінің тірегін орнатудың оңтайлы минималды қашықтығы анықталды, бұл қашықтықта траншея жиегінің көлденең орын ауыстырулары екі еседен астам төмендейді; жобалық шешімнен ауытқу шамамен 13,5 % құрады;
— құрылымдық элементтердің беріктігін, қаттылығын және тұрақтылығын есептеуді, модельдеу нәтижелерін және тіректерді оңтайлы орналастырудың әзірленген әдістемесін қамтитын қорытынды есеп дайындалды;
— жол өтпесінің жүріс бөлігінің нормативтік талаптарға сәйкес келетін және сандық талдаумен расталған конструктивтік шешімдері сипатталды және расталды; конструкцияның сенімділігін арттыру бойынша ұсыныстар тұжырымдалды.
Ақпаратты жаңарту күні: 01.12.2025 ж.
а) Көліктік қалпы
б) Эксплуатациялық қалпы
1-сурет – Жылжымалы жол өтпесінің 3 D моделі
Зерттеу тобы:
1. Ганюков Александр Анатольевич- жоба жетекшісі PhD,
Индекс Хирша – 7
Author ID в Scopus: 57194493653
ResearcherID:
V-8593-2019 ORCID ID:
https://orcid.org/0000-0002- 0651-9781
2. Кадыров Адиль Суратович — жауапты орындаушы, т.ғ.д., КТжЛЖ каф. профессоры
Индекс Хирша — 9. Researcher ID:
W-4738-2018
Author ID в Scopus: 57218826977
http://orcid.org/0000-0001- 7071-2300
3. Сарсембеков Бауыржан Кобланович — PhD, КТжЛЖ каф. профессор ассистенті
Индекс Хирша — 3. Author ID в Scopus:
57247269800
ResearcherID: KUP-0727- 2024
4. Синельников Кирилл Анатольевич, PhD
Индекс Хирша — 3. Researcher ID:
JZQ-3793-2024
Author ID в Scopus: 57794838700
https://orcid.org/0000-0001- 5073-5716
5. Кукешева Алия Бакибаевна, PhD, КТжЛЖ каф. профессор ассистенті
Индекс Хирша -4. Author ID в Scopus: 57222089958
ResearcherID: AAQ-1014- 2020
ORCID ID:
https://orcid.org/0000-0002- 3063-5870
6. Кабикенов Сапар Жомартович, т.ғ.к, КТжЛЖ каф. профессор (доцент ҒЖСК)
Индекс Хирша -3. Author ID в Scopus: 57188651136
ResearcherID: EZZ-5396- 2022
ORCID ID:
https://orcid.org/0000-0001- 7412-6026
7. Карсакова Акбопе Жолаевна, PhD, КТжЛЖ каф. қауымд. профессор (доцент)
Индекс Хирша -2. Author ID в Scopus: 57219331470
ResearcherID: LWC-8327- 2024
ORCID ID:
https://orcid.org/0000-0001- 7412-6026
8. Жумабеков Айдар Темиргалиевич, КТжЛЖ каф. ТТД-23 тобының докторанты
ORCID ID: https://orcid.org/0000-0001-9837-8834
Жарияланымдар тізімі:
1. Ganyukov A.A., Sinelnikov K.A., Kabikenov S.Zh., Karsakova A.Zh. Research and Calculation of the Deformed State of the Roadway Mobile Overpass. Material and Mechanical Engineering Technology, №3, 2024, P. 88-95. https://mmet.kstu.kz/download/articles/01102024091607_journalFile.pdf
2. Өнертабысқа патенттік өтінім жіберілді. № 2025/0056.1 от 27.01.2025. «Временная опора для мостовой переправы». Кадыров А.С.; Ганюков А.А.; Кукешева А.Б.; Синельников К.А.; Сарсембеков Б.К.; Карсакова А.Ж (өтінім фориальды сараптамадан өтті, өтінім мәні бойынша сараптама кезеңінде).
3. Авторлық құқықпен қорғалатын объектілерге құқықтардың мемлекеттік тізілімге мәліметтерді енгізу туралы куәлік №59971 от 19 июня 2025 года. Авторлар: Жумабеков А.Т:, Кадыров А.С., Ганюков А.А., Карсакова А.Ж
Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат:
Әзірленген мобильді коммуналдық жол өтпесі әкімдіктер, жол департаменттері, төтенше жағдайлар министрліктері сияқты мемлекеттік және жеке ұйымдардың, сондай-ақ құрылыс, жөндеу және тау-кен жұмыстарымен айналысатын кәсіпорындардың пайдалануына арналған. Конструкция жоғары ұтқырлыққа ие, бұл коммуналдық желілердегі жөндеу жұмыстарынан туындаған кептелістерді тез жоюға және көлік инфрақұрылымының тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Қолдану саласы:
• Коммуналдық желілерді жөндеу кезінде көліктің үздіксіз қозғалысын қамтамасыз ететін қалалық жол қызметтері.
• Құрылыс алаңдарындағы көлік мәселелерін уақытша шешуге арналған құрылыс және жөндеу компаниялары.
• Көлікке қол жетімділікті тез қалпына келтіру үшін табиғи апаттардың салдарын жоюмен айналысатын ұйымдар.
• Траншеяларды уақытша жабуға және технологиялық ағындарды қамтамасыз етуге арналған тау-кен өндіру өнеркәсібі
• Далалық және төтенше жағдайларда пайдалануға арналған әскери және құтқару қызметтері.
Мәліметті жаңарту күні: 01.12.2025 ж.
AP09058352 «Ыстыққа төзімді жаңа қорытпаны және оның негізінде металлургиялық өндіріске арналған бөлшектер алу технологиясын жасау және енгізу» жоба жетекшісі – Аринова С.К.
Өзектілігі
Бүгінгі таңда Қазақстанның құю және металлургия салалары жыл сайын 500 мың тоннадан астам отқа төзімді материалдардың қажеттілігін сезінуде. Бұл материалдардың мерзімінен бұрын тозуына әкелетін негізгі факторлар олардың температураға төзімділігі, төмен тығыздығы және балқымалардың әсерінен бұзылуы болып табылады.
Отқа төзімді заттардың ыстыққа төзімділігін арттыру үшін болат балқыту өндірісінің қалдықтарын қосу жиі қолданылады. Қазақстанда қазірдің өзінде 32 миллиард тонна өнеркәсіптік қалдықтар жинақталған, бұл көлем өсуде. Техногендік-минералды түзілімдер едәуір бөлігін (70%) құрайды. Қарағанды облысында осы қалдықтардың 110,7 миллион тоннасы шоғырланған, оның тек 42% — ы ғана кәдеге жаратылады, ал қалған бөлігі өнеркәсіптік аумақтарда жиналады. Бұл мәселенің шешімі металлургияда, атап айтқанда пештерді төсеу үшін қайта өңдеу және техногендік қалдықтарды пайдалану болуы мүмкін. Мұндай тәсіл металлургиялық кәсіпорындардың маңындағы қоршаған ортаға антропогендік әсерді азайтуға, өндірістік процестердің ресурс және энергия сыйымдылығын қысқартуға және экологиялық — экономикалық тиімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Бұрын бұл әдіс іс жүзінде дамымағанына қарамастан, жүргізілген теориялық және практикалық зерттеулер оны жүзеге асырудың жаңа перспективаларын ашады.
Жобаның мақсаты
ҚР Минералдық шикізаты негізінде беріктігі мен тығыздығы жоғары металлургиялық өнеркәсіп қалдықтары негізінде футеровканы алу құрамы мен технологиясын әзірлеу.
Қол жеткізілген нәтижелер:
Тәжірибелік отқа төзімді материал құрамын әзірлеу бойынша эксперименттер жүргізілді. Алынған математикалық модельге сәйкес тәжірибелік отқа төзімді материалдардың құрамын әзірлеу мақсатында эксперименттік жұмыстар орындалды. Зерттеудің осы кезеңінде шлак қосудың, сондай-ақ шлакты күлмен үйлестіре қолданудың тәжірибелері жүргізілді.
Шамоттан жасалатын отқа төзімді бұйымдарды өндіру үшін конгломератты (күл мен шлак) қолданудың рұқсат етілген шектері өнеркәсіптік талаптарға сәйкестігін қамтамасыз ету мақсатында анықталды. Алынған нәтижелер конгломераттың отқа төзімді материалдар өндірісіне жарамдылығын растайды.Отқа төзімді материалдарға қоспа ретінде болат балқыту шлагын қолдану мүмкіндігі зерттелді. Төмен кеуектілігі бар, берік әрі біртекті материалдар алынды, олар құю және металлургия өнеркәсібіндегі жылу агрегаттарын футерлеуге жарамды. Жүргізілген зерттеулер төмен сапалы тас көмір күлін отқа төзімді материалдар алу үшін шихта құрамында қолдану мүмкіндігін растады. Тас көмір күлін сазға қосу қысымға беріктік пен үлгілердің тығыздығын ША типті отқа төзімділер деңгейінде сақтауға мүмкіндік береді, сонымен қатар ашық кеуектілікті төмендетіп, ірі кеуектердің санын азайтады. Мұндай әсер алынатын бұйымдардың шлакқа төзімділігін арттыруға ықпал етеді.
Зерттелген үлгілердің беріктік сипаттамалары мен термиялық төзімділігі арасындағы тәуелділіктер анықталды. Отқа төзімді материалдардың термиялық төзімділігін арттыруға ықпал ететін модификациялаушы қоспа ретінде болат балқыту шлагы қолданылды.
Шлактың құрамында кальций-силикатты фазалардың мөлшері жоғары, олар жүргізілген талдау нәтижелері бойынша жоғары температура әсері кезінде материал құрылымының қалыптасуын жақсартады. Соның нәтижесінде беріктік сипаттамалары айтарлықтай төмендемей, термиялық төзімділік артады, бұл шлакты отқа төзімді бұйымдар өндіру үшін перспективалы қоспа ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Алынған тәжірибелік отқа төзімді материал құрамы нормативтік құжаттамада белгіленген талаптарға сәйкес көрсеткіштерді көрсетеді. Бұйымдар ашық кеуектілік, сызықтық шөгу, отқа төзімділік және қысымға беріктік шегінің рұқсат етілген мәндерімен сипатталады, бұл тәжірибелік үлгінің ГОСТ талаптарына сәйкестігін және оны әрі қарай қолдануға жарамдылығын растайды.
 |
 |
 |
1 сурет – Зерттеклер нәтижелері
Жарияланымдар тізімі
1. Аринова С.К., Алтынова А.Е. Қарағанды облысындағы металлургиялық зауыттар шлактарының құрамы: ғылыми шолу // Университет еңбектері, Қарағанды: Әбілқас Сағынов атындағы ҚарТУ баспасы. – 2025. – № 2. – 16–20-бб. DOI: 10.52209/1609-1825_2025_2_16
2. Қазақстан Республикасының «Шамот кірпіштерінің құрамы» атты өнертабысқа патент алуға өтінім берілді, № 2025/0196.1, 04.03.2025 ж.
Зерттеу тобы:
1. Аринова Сания Каскатаевна – ғылыми жетекші, PhD, «Металлургия және жаңа материалдар» каф. қауымд. профессоры
Хирш индексі – 4
Scopus Author ID: 57192206332
ResearcherID: AAL-2282-2021
ORCID ID: 0000-0003-1977-8157
2. Квон Светлана Сергеевна – жауапты орындаушы, т.ғ.к., «Металлургия және жаңа материалдар» каф. профессоры
Хирш индексі – 11
Scopus Author ID: 57061892400
ResearcherID: N-5602-2017
ORCID ID: 0000-0002-5439-4426
3. Куликов Виталий Юрьевич – орындаушы, т.ғ.к., «Металлургия және жаңа материалдар» каф. профессоры
Хирш индексі – 11
Scopus Author ID: 56168395900
ResearcherID: N-5596-2017
ORCID ID: 0000-0001-6191-8569
4. Исагулов Аристотель Зейнуллинович – орындаушы, т.ғ.д., «Металлургия және жаңа материалдар» каф. профессоры
Хирш индексі – 10
Scopus Author ID: 57219418150
ResearcherID: C-7415-2016
ORCID ID: 0000-0003-2174-9072
5. Достаева Ардак Мухамедиевна – орындаушы, PhD, «Металлургия және жаңа материалдар» каф. профессоры
Хирш индексі – 6
Scopus Author ID: 57215917901
ORCID ID: 0000-0002-1982-2368
6. Алтынова Асем Ериквона – «Металлургия және жаңа материалдар» каф. докторанты
Хирш индексі – 0
Scopus Author ID: 59552895100
Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат:
Алынған ғылыми нәтижелер Металлургиялық және құю өндірістерінің жаңа өндірістері мен учаскелерін әзірлеу кезінде қолданылуы мүмкін.
Қолдану саласы:
Бұл бағдарламаның қолданылу саласы Құю металлургия және машина жасау кәсіпорындары болып табылады.
Ақпаратты жаңарту күні: 01.12.2025 ж.
АР23487471 «Қоспаланған құймаларды модификаторлар мен құю өндірісінің қалдықтарын пайдалана отырып экзогендік суспензиялық құю технологиясын әзірлеу және зерттеу» жоба жетекшісі – Исагулов А.З.
Өзектілігі: қазіргі заманғы өндіріс құйылған бөлшектердің сапасына жоғары талаптар қояды. Құймалардың сапасын құюдың біртекті тығыз құрылымын қалыптастыру арқылы қамтамасыз етуге болады. Өз кезегінде, бұл көрсеткіштерді құюдың қатаю жылдамдығын реттеу және оның ішіндегі легірлеуші элементтерді бөлу арқылы алуға болады. Құю құрылымын басқарудың перспективалы әдістерінің бірі-инокулаторларды қолдана отырып, газдандырылатын модельдерге құю. Инокуляторлармен бір уақытта модификаторларды қолдану арқылы кристалдану орталықтарының санын және легирлеуші элементтердің таралуын реттеуге болады. Бұл ретте Құю өндірісінің қалдықтарын (скрап, брак) инокулятор ретінде пайдалану ұсынылады, бұл құю цехындағы санитарлық-гигиеналық жағдайға оң әсер етеді және құю құнын төмендетуге мүмкіндік береді.
Жобаның мақсаты:
Қоспаланған құймаларға тән сапаны арттыру мақсатында дисперстік инокуляторларды пайдалану арқылы экзогендік суспензиялық құю технологиясын әзірлеу және енгізу.
Қол жеткізілген нәтижелер:
Экзогенді суспензиялық құю әдісімен дисперсті инокуляторларды қолдана отырып, құйма дайындау процесінің алдын ала технологиялық картасы алынды.
Ұсынылып отырған дисперсті инокуляторларды пайдалана отырып жүзеге асырылатын суспензиялық құю технологиясы фасонды құймаларды, әсіресе жұқа қабырғалы және құрамы күрделі қорытпалардан жасалатын бұйымдарды дайындаудың перспективалы әдісі екені анықталды. Бұл құю тәсілі құм-саз қалыптарға классикалық құю әдісімен салыстырғанда бетінің тазалығы жоғары, құю ақаулары аз, күрделі конфигурациялы фасонды құймаларды алуға мүмкіндік береді. Аталған әдіс жеткілікті дәрежеде үнемді, себебі модельдерді дайындау кезінде инокулятор ретінде құю өндірісінің қалдықтары пайдаланылады.
Полистирол модельдің қосалқы элементтерінің құймалардың механикалық және технологиялық қасиеттеріне, сондай-ақ олардың құрылымына әсері зерттелді. Нанобөлшектердің әртүрлі мөлшері бар тәжірибелік үлгілер алынды.
Дайын бұйымның оңтайлы құрылымын және соған сәйкес қасиеттерін анықтау мақсатында нанобөлшектер мөлшерінің дайын құйманың микроструктурасына әсері зерттелді.
Микроструктура металл емес қосындылардың болуы, дән өлшемінің балы және кеуектіліктің бар-жоғы тұрғысынан зерттелді.
ГОСТ 1778-80 стандартына сәйкес металл емес қосындылармен ластану деңгейі 4 баллды құрайды. Металл емес қосындылар хром, титан, ванадий және молибден оксидтері, нитридтері және карбонитридтері түрінде кездеседі. Нанобөлшектердің мөлшеріне қарамастан ластану индексі іс жүзінде бірдей болды.
Микроструктураны кеуектілікке зерттеу нәтижелері бөлшектер мөлшерінің оның сипатына әсер ететінін көрсетті. Құйма массасының шамамен 0,1–0,3 % мөлшерінде нанобөлшектер енгізілген жағдайда құрылым көлемдік кеуектіліктің төмен болуымен және кеуектіліктің неғұрлым ұсақ әрі біркелкі таралуымен сипатталады.
Нанобөлшектер мөлшері азайтылған кезде олардың әсері төмендеп, кеуектілік беткі қабатта шоғырланады. Ал олардың мөлшері артқан жағдайда осьтік кеуектілік байқалады.
Пенопласттың тығыздығы неғұрлым жоғары болған сайын, оның кеуектілігі соғұрлым төмен болатыны және бұл материалдың күйіп жойылу қабілетінің нашарлайтыны анықталды.
 |
 |
1 Сурет- Материалдарды физико-химиялық зерттеу
Жарияланымдар тізімі
1. Қазақстан Республикасының «Қабықтық қалыптарды жасау әдісі» атты өнертабысқа патент алуға өтінім берілді, № 2025/0121.1, 14.02.2025 ж.
2. Қазақстан Республикасының «Полистиролдан газденетін модельді жасау әдісі» атты өнертабысқа патент алуға өтінім берілді, № 2025/0123.1, 04.03.2025 ж.
Зерттеу тобы
1. Исагулов Аристотель Зейнуллинович – ғылыми жетекші, техника ғылымдарының докторы, «Металлургия және жаңа материалдар» каф. профессоры
Хирш индексі – 10
Scopus Author ID: 57219418150
ResearcherID: C-7415-2016
ORCID ID: 0000-0003-2174-9072
2. Куликов Виталий Юрьевич – жауапты орындаушы, техника ғылымдарының кандидаты, «Металлургия және жаңа материалдар» каф. профессоры
Хирш индексі – 11
Scopus Author ID: 56168395900
ResearcherID: N-5596-2017
ORCID ID: 0000-0001-6191-8569
3. Квон Светлана Сергеевна – орындаушы, техника ғылымдарының кандидаты, «Металлургия және жаңа материалдар» каф. профессоры
Хирш индексі – 11
Scopus Author ID: 57061892400
ResearcherID: N-5602-2017
ORCID ID: 0000-0002-5439-4426
4. Сагинтаева Сауле Саветовна – орындаушы, техника ғылымдарының докторы,
«Экономика және менеджмент» каф. профессоры
Хирш индексі – 3
Scopus Author ID: 57189100003
ORCID ID: 0000-0001-5034-4192
5. Аринова Сания Каскатаевна – орындаушы, PhD, «Металлургия және жаңа материалдар» каф. қауымдастырылған профессоры
Хирш индексі – 4
Scopus Author ID: 57192206332
ResearcherID: AAL-2282-2021
ORCID ID: 0000-0003-1977-8157
6. Исагулова Диана Аристотелевна – орындаушы, «Металлургия және жаңа материалдар» каф. қауымдастырылған профессоры
Хирш индексі – 3
Scopus Author ID: 55778253200
7. Ержан Айдана – «Металлургия және жаңа материалдар» каф. докторанты
Хирш индексі – 0
Scopus Author ID: 56901129500\
ORCID ID: 0000-0002-6942-2020
8. Кордашева Акжан Асхатқызы – «Металлургия және жаңа материалдар» каф. докторанты
Хирш индексі – 0
Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат:
Алынған ғылыми нәтижелер Металлургиялық және құю өндірістерінің жаңа өндірістері мен учаскелерін әзірлеу кезінде қолданылуы мүмкін.
Қолдану саласы:
Бұл бағдарламаның қолданылу саласы Құю металлургия және машина жасау кәсіпорындары болып табылады.
Ақпаратты жаңарту күні: 01.12.2025 ж.
АP23485184 «Табиғи радиоактивті элементтердің гамма-сәулелену спектрометриясы бойынша көмірді ядролық-геофизикалық сынау технологиясы»
жоба жетекшісі – Пак Ю.Н.
Өзектілігі
Қазіргі уақытта тау-кен кәсіпорындарында көмірді сынаудың стандартты әдістері қолданылады. Бұл әдістер бастапқы сынамаларды іріктеуді, оларды өңдеуді (дробтау, ұнтақтау, азайту) және тікелей термогравиметриялық талдауды қамтиды. Аталған талдау көмірдің шамамен 1–2 граммдық аналитикалық үлгісін (~0,1 мм) жағу және кейіннен күлділікті есептеу арқылы жүзеге асырылады. Дәстүрлі сынау әдісінің негізгі кемшіліктері – жоғары еңбек сыйымдылығы және төмен өкілділігі, себебі үлкен көлемдегі көмір партиясының (жүздеген тонна) сапасы шағын аналитикалық үлгінің нәтижелері бойынша бағаланады. Кейбір жағдайларда сынаудың соңғы кезеңі ядролық-физикалық аспаптық әдістермен алмастырылады, олар гамма және нейтрондық сәулеленудің радиоизотоптық көздерін пайдалануға негізделген. Дегенмен, сынамаларды алу мен дайындаудың күрделі кезеңдерінде көмірдің біртектілігінің болмауынан туындайтын қателіктер сақталып қалады. Осыған байланысты қатты отынды сынаудың инновациялық тәсілі ұсынылады, ол табиғи радиоактивті элементтер (уран-238, торий-232 және калий-40) шығаратын гамма-сәулеленудің спектрометриясын өлшеуге негізделген. Бұл тәсіл көмір сапасын алдын ала сынама дайындаусыз-ақ үлкен көлемдерде жоғары сезімталдықпен және дәлдікпен бағалауға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелерінің практикалық маңызы – табиғи гамма-сәулелену спектрометриясы бойынша көмірді сынаудың жаңа ядролық-геофизикалық технологиясын әзірлеу. Бұл технология көмірдің күлділігі туралы жедел және объективті ақпарат негізінде көмір өндіру және өңдеу процесінде сапаны басқару жүйесін енгізуге мүмкіндік береді.
2025 жылдың екінші жартыжылдығында қол жеткізілген нәтижелер:
Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде әртүрлі генезис пен күлділікке ие көмірлерді сынау барысында алынған гамма-спектрометриялық өлшеулердің аспаптық сигналдары мен табиғи радионуклидтердің (U-238, Th-232, K-40) концентрациялары арасында тұрақты корреляциялық тәуелділіктер анықталды.
Спектрлерді талдау нәтижесінде зерттелген үлгілердегі радионуклидтер мөлшерінің өзгерісін барынша сезімтал көрсететін ақпараттық энергетикалық сызықтар бөлініп алынды. Бұл көмір шикізатының табиғи радиоактивтілігін бақылау кезінде гамма-спектрометриялық деректердің сандық интерпретациясының дәлдігін арттыруға мүмкіндік берді.
Сонымен қатар, радиогеохимиялық және петрофизикалық сипаттамалардың алуан түрлілігі жағдайында сынау сезімталдығы мен дәлдігін арттыру мақсатында өлшенген аспаптық сигналдардың арақатынасын реперлік параметр ретінде ескеретін жеке интерпретациялық алгоритм әзірленді.
 |
 |
1-сурет – Көмірдің күлділігін анықтау
2025 жылдың екінші жартыжылдығындағы жарияланымдар тізімі:
1. Пак Д.Ю., Пак Ю.Н., Ибрагимова Д.А. Қазақстанның көмір энергетикасының радиоэкологиялық бағалануы // Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары «XVII Сагинов оқулары. Білім, ғылым және өндірістің интеграциясы», 2-бөлім, б. 687–689, 2025.
Зерттеу тобы
1. Пак Юрий Николаевич – ғылыми жетекші, т.ғ.д., профессор
h-index Scopus: 7
https://orcid.org/0000-0002-0699-6764
Scopus Author ID: 7102674136
ResearcherID: V-8724-2018
2. Пак Дмитрий Юрьевич – жауапты орындаушы, т.ғ.к., доцент
h-index Scopus: 6
https://orcid.org/0000-0002-7215-7846
Scopus Author ID: 45561507200
ResearcherID: V-8176-2018
3. Кропачев Петр Александрович – орындаушы, т.ғ.к., доцент
h-index Scopus: 3
Scopus Author ID: 55378112200
4. Тебаева Анар Юлаевна – орындаушы, аға оқытушы
h-index Scopus: 1
Scopus Author ID: 57367955300
https://orcid.org/0000-0001-5404-7195
5. Ибрагимова Диана Андреевна – орындаушы, PhD
h-index Scopus: 2
Scopus Author ID: 57901957700
https://orcid.org/0000-0002-2588-3028
6. Вдовкина Дарья Игоревна – орындаушы, магистр, тау-кен саласының геологы
h-index Scopus: 1
Scopus Author ID: 57476789200
Потенциалды пайдаланушылар үшін ақпарат
Жобаны іске асыру нәтижесінде әртүрлі жастағы және метаморфизм дәрежесіндегі көмірлердегі табиғи радиоактивті элементтердің таралуының радиогеохимиялық және петрофизикалық заңдылықтары жөніндегі зерттеу деректері алынатын болады. Бұл мәліметтер ілеспе сирек жер элементтерін болжау-диагностикалау кезінде, сондай-ақ көмір мен күл қалдықтарының радиоактивтілігінің қоршаған ортаға әсері контекстіндегі радиоэкологиялық қауіпсіздігін бағалау үшін қолданылуы мүмкін.
Қолдану саласы
Жер және қоршаған орта туралы ғылымдар
Ақпаратты жаңарту күні: 01.12.2025 ж.
AR23486482 «Металлургиялық өндірістің технологиялық процестерін басқаруға, олардың жұмысын бақылауға арналған ақпараттық модельдерді әзірлеу»
Жобаның мақсаты — ақпарат пен энтропияның негізгі сақталуы заңына негізделген өндірістік процестерді басқаруға арналған ақпараттық модель әзірлеу; өндірісті басқарудың ақпараттық моделін тексеру, барлық технологиялық кезеңдерді қамтиды: кен өндіру – байыту – балқыту – түрлендіру – қатаң өңдеу – түсті металлургияда электролитикалық өңдеу; Микро, мезо, макро деңгейлерде ғылыми, техникалық және әлеуметтік-экономикалық резервтерді өндіру контекстінде өндірістің эталондық моделін құру.
Маңыздылығы
Бұл жоба математикалық модельдеу, ақпараттық теория, компьютерлік модельдеу және металлургиялық процестер теориясы негізінде ақпараттық модельдерді (ИМ) жасау және дамыту бойынша өзекті ғылыми мәселені шешеді. Концептуалды математикалық модельден компьютерлік модельдің арнайы конфигурацияларына дейінгі ақпараттық модельдерді құру алгоритмі жасалады. Ақпараттық модельдерді Vanyukov, ISASMELT, ™ Ausmelt, ElTeniente, Salvador, Mitsubishi, QSL, Outokumpu, KIVCET нақты технологияларымен тексеру жүргізілді. Мыс, қорғасын, мырыш, қалайы өндірудің әрбір технологиялық схемасы үшін мақсатты компоненттің құрамының иерархиялық құрылымының әр деңгейінде оның құрамының құрамы мен қалпына келу көрсеткіштерін ескере отырып, өз ақпараттық моделі жасалған. Ақпараттық модельдерді әзірлеу үшін қолданылатын бағдарламалық жасақтаманы тексеру және сертификаттау тақырыптары да қарастырылады.
Өндірістегі ақпараттық модель бар жүйелерді жаңғыртуда және жаңа технологиялық схемаларды құруда жаңа аспект болып табылады. Зерттеудің ғылыми жаңалығы — ақпараттық модельдерді дамытуға арналған жаңа математикалық модельдер мен бағдарламалық модульдерді жасауда, олар түсті металдарды өндірудің барлық технологиялық кезеңдерін қамтиды, тау-кен өндіруден электролиттік өңдеуге дейін, қажетті сападағы өнеркәсіптік өнім алуға мүмкіндік береді.
Жетістіктері
Wolfram Mathematica компаниясы классикалық форматтарда диаграммаларды, бір немесе бірнеше айнымалылардың функцияларының графиктерін, желілерді, графиктерді, географиялық ақпаратты, интерактивтілікті және қозғалысты құру және визуализациялау үшін қолданады.
IM жасау мақсатында жоба түсті металдарды өндірудің барлық технологиялық кезеңдерін қамтитын металлургиялық өндірістің иерархиялық құрылымының математикалық моделін әзірледі. Модель сызықтық емес көплік корреляция коэффициенті арқылы тексерілді, бұл есептелген индикаторлардың 95% сенімділігін қамтамасыз ететін әмбебап критерий және мақсатты компоненттің құрамы мен өндіру көрсеткіштері шикізаттан өнеркәсіптік өнімге өткенде қолданылатын практикалық көрсеткіштер. Зерттеудің ғылыми жаңалығы – ішкі және сыртқы жүктеме факторларының ықпалын ескере отырып, металлургия өнеркәсібінде IM-ді дамытуға арналған жаңа математикалық модельдер мен бағдарламалық модульдер жасауда. Wolfram Mathematica, WinCC OA тарапынан кез келген классикалық форматта диаграммалар, бір немесе бірнеше айнымалы функциялар, желілер, графиктер, географиялық ақпарат, интерактивтілік және қозғалысты құру және визуализациялау үшін қолданылады. Жобада оның негізінде IM тәуелділігі және түрлі-түсті металл өндірісінің нақты жүйелерінің диаграммалары, графиктері жасалып, корреляция коэффициенттері есептелді. IM мен нақты схемалардың корреляция коэффициентінің жетілдірілген сайын өсуі оның жеткіліктілігі мен объективтілігін көрсетеді. 1-суретте мыс таяғын алу процесін модельдеу нәтижелері көрсетілген.
Graphical Abstract
1-сурет. Қажетті сападағы өнеркәсіптік өнім алу үшін өндірудің барлық технологиялық кезеңдерін қамтитын өндірістің барлық технологиялық кезеңдерін қамтитын мыс таяқшасын алу процесін модельдеу
Ынтымақтастық, оның ішінде халықаралық ынтымақтастық
Шектеулі аймақтағы балқытқыштың сығылмайтын қозғалысының математикалық моделі жасалды.
Металл балқыты металлургиялық жабдықтың еңіс парашюті бойымен қозғалды.
Балқытқыштың қозғалысы Навье-Стокс теңдеулері 1–2 арқылы сипатталады:
Теориялық нәтижелерді практикалық нәтижелермен тексеру балқытылған қозғалыстың математикалық моделін және гидродинамикалық теңдеулерді біріктіруге арналған сандық алгоритмді әзірлеуге мүмкіндік берді, бұл құйма технологиялық параметрлерін болжауға мүмкіндік беріп, жоғары сапалы өнімдерді алуға мүмкіндік береді.
Kazkat мыс таяқшаларын өндіру зауытының технологиялық жабдықтарындағы мыс балқытылған қозғалыстың нақты параметрлерімен алынған теориялық нәтижелердің расталуы біздің зерттеуіміздің дұрыстығы мен сенімділігін растады. Біздің есептеулеріміздің дұрыстығы мен сенімділігі мыс балқытылған қозғалыстың нақты температуралары 1425-1555 [K] аралығында расталды, бұл өнеркәсіптік жағдайдағы температураларға жақын. Есептеулер көрсеткендей, контур жылдамдығының орташа мәні Kazkat мыс таяқшалары өндіріс зауытындағы мыс балқытының орташа жылдамдығына шамамен тең. Нәтижелер ең жақсы балқыту 1555 [K] кезінде болғанын көрсетеді.
Зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, COCNHE ұсынған рецензияланған отандық журналдарда 2 мақала жарияланды:
1 Кажикенова С., Беломестный Д., Шаихова Г., Шалтаков С., Салхаева Д. Труды университета, 1 (98), 2025, 64 -72 – «Ультрадыбыстық өңдеудің балқытылған жүйелердің құрылымы мен қасиеттеріне ықпалы» https://elibrary.ru/item.asp?id=81226630
2 Kazhikenova S., Shaikhova G., Shaltakov S. Eurasian physical technical journal, 2025, 22, 1(51), 93-102 – «Investigation of some physical and structural properties of melts by ultrasounds».
https://doi.org/10.31489/2025N1/93-102
Web of Science және Scopus сайттарына кіретін рецензияланған ғылыми журналдарда 4 мақала жарияланған:
1) Kazhikenova S., Shaikhova G., Shaltakov S. Arch. Metall. Mater., индексируемый в Q4 базы Web of Science, Scopus 35, «Influence of temperature on ultrasound absorption and structural properties of melts», 70 (2025), 1, 499-507 https://doi.org/10.24425/amm.2025.152570
2) Kazhikenova S. Journal of Information Systems Engineering and Management, индексируемый в Q4 базы Web of Science, Scopus 15 «Complex entropy-informational criteria in ferrous metallurgy», 10, 43s (2025), 932-938. https://doi.org/10.52783/jisem.v10i43s.8498
3) Saule Kazhikenova, Gulnazira Shaikhova, Sagyndyk Shaltakov. Lex Localis, Scopus 54 «Modelling of Technological Processes for Copper Rod Production» (2025), 23(S5), 992-1010. https://doi.org/10.52152/985mmw78
4) Kazhikenova S. International Journal of Innovative Research and Scientific Studies (IJIRSS), Scopus 67 «А physical and mathematical model of the melt motion at the SCR process equipment» (2025), 8(6), 1147–1161. https://doi.org/10.53894/ijirss.v8i6.9829
2 Авторлық құқық объектісіне құқықтарды мемлекеттік тіркеу туралы куәліктер алынды
1. Шаихова Гульназира Сериковна, Кажикенова Сауле Шарапатовна Тау — кен-металлургия мамандығындағы математикалық модельдеудегі есептерін шешуде аналитикалық геометрияны қолдану” (жұмысты Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ғылым комитеті қаржыландырады (ИРН АР23486482)) № 50531 от «17» октября 2024 года
2. Шаихова Гульназира Сериковна, Кажикенова Сауле Шарапатовна, Шалтаков Сагындык Нагашибаевич “Тау — кен-металлургия мамандығындағы математикалық модельдеудегі есептерін шешуде сызықтық және векторлық алгебра элементтерін қолдану (жұмысты Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ғылым комитеті қаржыландырады (ИРН АР23486482) № 51000 от «01» ноября 2024 года
Зерттеу тобы
1 Казикенова Сауле Шарапатовна – ғылыми жетекші, техникалық ғылымдар докторы, профессор ЖМ
H-INDEX=3 Scopus.
H-INDEX=3 Web of Science.
ORCID ID https://orcid.org/0000-0002-6937-1577
Researcher ID: P-5627-2017
Scopus Author ID: 36106908300
2 Шайхова Гулназира Сериковна — жауапты орындаушы, техникалық ғылымдар кандидаты, ЖМ каф. уақытша доценті
H-INDEX=2 Scopus.
H-INDEX=2 Web of Science.
ORCID ID https://orcid.org/0000-0002-2036-3023
ResearcherID: DQU-5346-2022
Scopus Author ID: 57218284243
3 Шалтаков Сагындык Нагашибаевич – орындаушысы, PhD, Физика каф. уақытша доцент
H-INDEX=2 Scopus.
H-INDEX=2 Web of Science.
ORCID ID https://orcid.org/0000-0002-1186-1178
Researcher ID: DPX-0894-2022
Scopus Author ID: 57219801085
4 Касымова Лейла Жумажановна – орындаушысы, PhD, ЖМ каф. уақытша доценті
H-INDEX=5 Scopus.
H-INDEX=3 Web of Science.
ORCID ID https://orcid.org/0000-0003-2249-3435
Researcher ID: X-0894-2021
Scopus Author ID: 57219801085
5 Тулеутаева Жанар Мукатаевна — орындаушысы, PhD, ЖМ каф. уақытша доценті
H-INDEX=4 Scopus.
H-INDEX=3 Web of Science.
ORCID ID https://orcid.org/0000-0003-2249-3435
Researcher ID: X-1472-2018,
Scopus Author ID: 57210040092
6 Шалтакова Айнура Нигматолловна – орындаушы, магистрант, гр.OMP-22-2z
7 Мынбаев Медет Багдатович – орындаушы, Геотек ЖШС директоры
Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат
Зерттеу жобасы аясында математикалық модельдеу, математикалық ақпарат теориясы, компьютерлік модельдеу және металлургиялық процестер теориясы негізінде IM-ді дамытуға арналған жаңа математикалық модельдер мен бағдарламалық модульдер жасау жоспарлануда. Концептуалды математикалық модельден ақпараттық модельдің нақты баптауларына IM жасау алгоритмі жасалады.
Дамытылған ғылыми шешімдер бұрынғылардан өзгеше, ақпарат қосындысының сақтау негізгі заңына негізделген технологиялық процестерді IM басқаруды дамытуға бағытталған; түсті металлургияда кен өндіру-байыту-балқыту-түрлендіру-өңдеу-өңдеу-өңдеу-электролитикалық өңдеудің барлық технологиялық кезеңдерін қамтитын IM өндірісін басқаруды тексеру; Микро, мезо, макро деңгейлерде ғылыми, техникалық және әлеуметтік-экономикалық резервтерді өндіру контекстінде өндірістің эталондық моделін құру.
Қолданылуы
Болашақта зерттеу нәтижелері ішкі және сыртқы жүктеме факторларының ықпалын ескере отырып, металлургия өнеркәсібінде IM-ді дамытуға арналған тиімді технологияларды, математикалық модельдерді және бағдарламалық модульдерді жасау және енгізуде пайдаланылады.
Ақпаратты жаңарту күні: 01.12.2025 ж.
AР23490796 «Машина жасау кәсіпорындарында өндірісті технологиялық дайындау шеңберінде BigData басқарудың көпкритерийлі талдауына негізделген өндіріс процесінің сандық модельдерін әзірлеу», жоба жетекші Г.С. Жетесова.
Маңыздылығы
Қазіргі уақытта өнеркәсіптік кәсіпорындар нарықтық экономикада жұмыс істейді, оның негізгі ерекшеліктерінің бірі – бәсекелестік. Сондықтан қазіргі экономикалық жағдайда өндіріс үдерісінің тиімділігін оның технологиялық параметрлерін оңтайландыру арқылы арттыру өнеркәсіптік кәсіпорынның басты міндеттерінің бірі болып табылады.
Технологиялық процесті оңтайландырудың негізін өнімді өндіру процесінің күйіндегі өзгерістерді параметрлер жиынтығы түрінде сипаттайтын егжей-тегжейлі моделі құрайды. Сандық модель негізінде басқару параметрлерінің мәндерін белгіленген шектерде өзгерту арқылы мақсатты көрсеткіштер оңтайландырылады.
Бақылау процесі тұрғысынан механикалық өңдеу технологиялық процесі құрылымдық жағынан күрделі басқарылатын объект болып табылады және бастапқы заттағы құрылым мен қасиеттерді өзгерту процесінде өнімнің аралық күйлерінің айқын реттілігін білдіреді. Бұл процесті басқарудың нәтижесі – белгіленген талаптарға сәйкес өнімнің аралық күйлеріне қол жеткізуге ықпал ететін технологиялық параметрлердің оңтайлы мәндерінің жиынтығы.
Бұл жағдайда міндет көп деңгейлі иерархиялық жүйе шеңберінде ең үздік – оңтайлы басқару стратегиясын қалыптастыруға саяды. Басқару объектісінің жалпы мақсатты күйі жүйенің жалпы тиімділігін анықтайтын мақсатты көрсеткіштердің теңгерімді жүйесімен сипатталады.
Осылайша, механикалық өңдеу технологиялық процесінің параметрлерін оңтайландыру өндірісті технологиялық дайындау кезеңіндегі негізгі міндеттердің бірі болып табылады, оны шешу өнеркәсіптік кәсіпорынның тиімділігін арттыруға және оның бәсекеге қабілеттілігін сақтауға ықпал етеді.
Бұл жобаны жүзеге асыру өндіріс процесінің сандық моделін әзірлеу негізінде машина жасау кәсіпорындарында BigData басқару тиімділігін арттырудың негізгі бағыттарын жүзеге асыруға бағытталған (сандық егіз) өндірісті технологиялық дайындау кезеңінде-ақ өнімді өндіру процесінің технологиялық параметрлерінің оңтайлы мәндерін анықтауға мүмкіндік береді, бұл еңбек сыйымдылығы мен шығындарды азайтуға, сондай-ақ өнім сапасын жақсартуға бағытталған әртүрлі өндіру сценарийлерін модельдеуге мүмкіндік береді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі машина жасау кәсіпорындарында өндіріс процестерін цифрландыруға негізделген, өнім өндіру процесінің құрылымы күрделі иерархиялық моделін әзірлеу арқылы анықталады, ол ресурстық шектеулерді ескере отырып, таңдалған оңтайландыру стратегиясына сәйкес өндіріс процесінің технологиялық параметрлерін оңтайландыруға мүмкіндік береді.
Жобаның мақсаты
Өндіріс процесінің сандық моделін әзірлеу, ол Big Data басқарудың көпкритерийлі талдауына негізделген алгоритмдер мен математикалық модельдерге сүйене отырып, өндірісті технологиялық дайындау кезеңінде таңдалған оңтайландыру стратегиясын ескере отырып, өндіріс процесінің оңтайлы технологиялық параметрлерін анықтайды.
Күтілетін және қол жеткізілген нәтижелер
1. Машина жасау кәсіпорындарында өндірістік процестерді оңтайландыру критерийлері анықталды.
2. Басқару объектісінің оңтайландыру деңгейлері бөлшектелді және әрбір басқару деңгейі үшін құрылымдық элементтер анықталды.
3. Иерархиялық өндіріс процесі моделінің әрбір құрылымдық элементі үшін мақсатты индикаторлар, басқару параметрлері және іске асыру шекаралық шарттары анықталды.
4. Өңдеу учаскелерінің/цехтарының әртүрлі құрылымдарының деректер жиынтығы алынды және олардың параметрлері Big Data басқаруын пайдаланып анықталды.
5. Өңдеуге арналған параметрленген бастапқы және қосымша процесс қадамдарының дерекқоры жасалды.
1-сурет – Механикалық өңдеу өндірістік процесін оңтайландыр
Зерттеу тобы
1. Жетесова Гульнара Сантаевна – ғылыми жетекші, т.ғ.д., ТжМЖС каф. профессоры
Scopus Author ID: 57219845188
ORCID: 0000-0002-5895-7185
2. Жаркевич Ольга Михайловна – жауапты орындаушы, т.ғ.к., ТжМЖС каф. профессоры
Scopus Author ID: 55339344600
ORCID: 0000-0002-4249-4710
3. Абдуғалиева Гүлнұр Баймырзаевна – т.ғ.к., ТжМЖС каф. қауымд. проф.
Scopus Author ID: 557200327289
ORCID: 0000-0003-3469-3901
4. Кожанов Мурат Галиаскарович – т.ғ.м., КИ каф. меңгерушісі
Scopus Author ID: 57299476600
ORCID: 0000-0002-5310-9953
5. Канатова Алия Талгатовна – т.ғ.м.
Scopus Author ID: 57239010500
ORCID: 0000-0002-5895-7185
6. Таттимбетова Гулим Болатовна – т.ғ.м.
ORCID: 0009-0008-4476-5933
Басылымдар тізімі
1. Жетесова Г.С., Жаркевич О.М., Хрусталева И.Н., Кожанов М.Г., Шахатова А.Т. Анализ методов многопараметрической оптимизации для механической обработки деталей //Труды университета, №3 (96), 2024, 73 — 79
2. Zhetessova G.S., Zharkevich О.М., Shakhatova A.T., Khrustaleva I.N., Shkodyrev V.P. Additive Optimization Method for Choosing CNC Machines for Technological Preparation of Machine-Building Production //Material and Mechanical Engineering Technology, №3, 2024, 32 – 37
3. Zhetessova G., Khrustaleva I., Shkodyrev V., Zharkevich O.M., Tattimbetova G., Abdugaliyeva, G. Model of Optimization of Process Parameters for Machining of Separate Design Elements of the Product //Applied Sciences Switzerland, 2025, 15(10), 5395
4. Zhetessova G.S., Zharkevich O.M., Kozhanov M.G., Khrustaleva I.N. Method for Optimizing the Parameters of Mechanical Processing of Holes to Ensure Cutting Tool Stability and Cost-Effective Machining //Material and Mechanical Engineering Technology, 2025, 2025(3), 84–89
Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат
Құрылымдық тұрғыдан күрделі өндіріс процесінің (цифрлық егіз) сандық моделін әзірлеу әртүрлі процестерді енгізу сценарийлерін көп критерийлі талдау және оңтайлы нұсқаны таңдау арқылы өндірісті жоспарлаудың тиімділігін арттырады, бұл еңбек сыйымдылығы мен өндіріс шығындарын азайтады, сондай-ақ өнім сапасын жақсартады.
Қолданылу аясы
Машина жасаудағы технологиялық процестер, сондай-ақ кез келген өнеркәсіптік процестер.
Ақпаратты жаңарту күні: 01.12.2025 ж.