Іске асыру мерзімі 30 ай болатын 2022-2024 жылдарға арналған мемлекеттік бюджеттік қаржыландыру жобалары бойынша ақпарат


АР14869856 «Тау-кен қазбаларының жобалық параметрлерінің сақталуын және массивтің контур маңындағы бөлігінің тұрақтылығын қамтамасыз ететін бұрғылау-жару жұмыстарын жүргізудің жаңа технологияларын құру» ғылыми жетекшісі Имашев А. Ж.

 

Өзектілігі

Тау-кен қазбаларының жобалық параметрлерінің сақталуын қамтамасыз ететін бұрғылау-жару жұмыстарын жүргізудің жаңа технологияларын құру проблемасының өзектілігі геомеханикалық жай-күйін және массивтің контур маңындағы бөлігінің жарылыс жұмыстарының бұзылуын ескере отырып, тау-кен өндіру өнеркәсібінде әрқашан маңызды міндет болды.

Бүгінгі таңда «Ақбақай», «Бескемпір», «Жолымбет» кеніштерінде «Алтыналмас» АҚ, «Бозымшақ» ЖШС «Kaz Minerals», «Восход» ЖШС «Восход-Oriel», «Абыз» ЖШС «Қазақмыс корпорациясы» кеніштерінде тау-кен қазбаларын жүргізу кезінде жобалық қимадан асып кетуге 10 бастап 30 % дейін жетеді және дәстүрлі емес тәсілді қажет ететін мәселе.

Көлденең қиманың артық болуы тау-кен қазбаларын жүргізудің негізгі проблемасы болып табылатыны белгілі, бұл тасымалдау үшін тау-кен массасының көлемінің ұлғаюына, массивтің контурға жақын бөлігінің көтергіштік қабілетінің төмендеуіне, ұңғыма циклінің және қазбаның қума метрінің өзіндік құнының едәуір артуына әкеледі. Ғылыми атқарымы болғанына қарамастан, алдыңғы зерттеулердің нәтижелері бұрғылау-жару жұмыстарының параметрлерін оңтайландыру арқылы тау-кен қазбаларының қимасының жобалық параметрлерін сақтау мәселесін әлі де шешуге мүмкіндік бермейді.

Жобаның мақсаты

Жобаның мақсаты геологиялық беріктік индексіне сәйкес тау жыныстары массивінің жарылыс жұмыстарымен бұзылуына, жарылыс күшінің сейсмикалық әсеріне және тау жыныстары массивінің контур маңындағы бөлігінің геомеханикалық жай-күйіне байланысты артық қима коэффициентін азайту жолымен тау-кен қазбаларының жобалық параметрлерін сақтауды қамтамасыз ететін бұрғылау-жару жұмыстарын жүргізудің жаңа технологияларын құру болып табылады.

Күтілетін нәтижелер

Жобаны іске асыру нәтижесінде геотехникалық зерттеулер кешені, тау-кен қазбаларын жүргізудің технологиялық параметрлерін көп факторлы есепке алу және массивтің контур маңындағы бөлігінің геомеханикалық жай-күйін бағалау негізінде тау-кен қазбаларының жобалық параметрлерін сақтауды қамтамасыз ететін бұрғылау-жару жұмыстарын жүргізудің жаңа технологиялары жасалатын болады. Сондай-ақ, D коэффициенті ғылыми және практикалық негізделеді, геологиялық беріктік көрсеткішіне (GSI) байланысты артық қима коэффициентінің өзгеру заңдылығы белгіленеді, теориялық және тәжірибелік-өнеркәсіптік зерттеулер негізінде GSI байланысты бұрғылау-жару жұмыстарының (БЖЖ) құрылымдық параметрлерін анықтау бойынша номограммалар әзірленеді.

Геотехникалық зерттеулер кешені GSI-ді тау жыныстарының сапасын (RQD) зерттеу, тау жыныстарының жарықшақтылығын зерттеу, литология мен тау жыныстарының сулануын есепке алу арқылы сенімді анықтауға мүмкіндік береді. GSI массивтің контур маңындағы бөлігінің геомеханикалық жай-күйін бағалаудың негізгі көрсеткіші болып табылады және кен орнының учаскелерін домендер бойынша аудандастыру артық қиманың коэффициентін төмендетуге бағытталған тиімді БЖЖ паспорттарын әзірлеуге мүмкіндік береді.

Тау-кен қазбаларының жобалық параметрлеріне қол жеткізу артық тау массасын, ЖЗ үлестік шығынын, бекітуге арналған материалдарды тасымалдау көлемін қысқартуға, тау жыныстары массивінің геомеханикалық жай-күйін тұрақтандыруға және тау-кен жұмыстарын жүргізу қауіпсіздігін арттыруға мүмкіндік береді.

Зерттеу тобы

  1. Имашев Аскар Жанболатович – ғылыми жетекші, PhD, ПҚКБ каф. меңг.

Researcher ID – ABC-2138-2021

ORCID — 0000-0002-9799-8115

Scopus Author ID – 57204153972

  1. Суимбаева Айгерим Маратовна, — жауапты орындаушы, PhD, КАжЕҚ каф. аға оқытушысы Adoko Amoussou Coffi, PhD, ассоц. профессор «Школы горного дела и наук о Земле» Назарбаев Университет

Researcher ID – ADG-2051-2022

ORCID — 0000-0003-1396-7811

Scopus Author ID – 49361005100

  1. Матаев Азамат Қалижанұлы – PhD, ПҚКБ каф. оқытушысы

Researcher ID D-3766-2019

ORCID — 0000-0001-9033-8002

Scopus Author ID – 57219561578

  1. Мусин Айбек Абдукалыкович – PhD, ПҚКБ каф. аға оқытушысы

Researcher ID – AGD-8697-2022

ORCID — 0000-0001-6318-9056

Scopus Author ID – 57225333744

Список публикаций за 2022 г.

  1. Imashev A.Zh., Suimbayeva A.M., Zhunusbekova G., Zeytinova Sh., Kuttybayev A., Musin A.A. «Research into stress-strain state of the mass under open pit with achange in the open-pit bottom width» // “Mining of Mineral Deposits”. – 2022. – №3. – Р. 61-66.
  2. Имашев А.Ж., Мусин А.А., Матаев А.К., Суимбаева А.М. «Методы снижения коэффициента излишка сечения при проведении горизонтальных выработок взрывным способом» // Научно-технический и производственный «Горный журнал Казахстана». – Алматы: Изд-во ТОО «Научно-производственное предприятие «Интеррин», 2022. – №10 (210). – С.38-43

Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат

Тау-кен қазбаларының жобалық параметрлеріне қол жеткізу артық тау массасын, ЖЗ үлестік шығынын, бекітуге арналған материалдарды тасымалдау көлемін қысқартуға, тау жыныстары массивінің геомеханикалық жай-күйін тұрақтандыруға және тау-кен жұмыстарын жүргізу қауіпсіздігін арттыруға мүмкіндік береді.

Зерттеу нәтижелері 6В07202 «Тау-кен ісі» білім беру бағдарламасының «Тазарту жұмыстарының технологиялық схемалары», 7М07202 «Тау-кен ісі» білім беру бағдарламасының «Бұрғылау-жару жұмыстарын жетілдіру» пәні бойынша 1 PhD диссертация, 2 магистрлік диссертация және оқу-әдістемелік кешен дайындау кезінде пайдаланылатын болады.

 

AP14869145 «Карьерлер мен разрездердің тау-кен қазбаларының геотехникалық жай-күйін мониторингілеудің зияткерлік талшықты-оптикалық жүйесін әзірлеу» ғылыми жетекшісі Е. Г. Нешина

Өзектілігі

Тау-кен қазбасының геотехникалық жағдайы туралы тұрақты мониторинг және сенімді ақпарат тау-кен кәсіпорындарының апатсыз жұмыс режимін қамтамасыз ете алады. Жобаның өзектілігі карьерлердің кен қазбаларының беріктігіне әсер ететін және персоналды кенет құлаудан қорғауды қамтамасыз ететін параметрлердің кенет өзгеруі туралы ескерту мәселесінің маңыздылығына байланысты. Жұмыста талшықты-оптикалық технологияларды, атап айтқанда аппараттық-бағдарламалық кешенге кіретін талшықты-оптикалық датчикті (ТОД) пайдалануға байланысты ғылымның жаңа жетістіктерін пайдалану арқылы еңбек қауіпсіздігін арттыру ұсынылады.

Жобаның мақсаты

Карьер мен разрездің борттарының құлауына әкеп соғатын геотехникалық параметрлердің өзгеруі туралы уақтылы хабарлау үшін нақты уақыт режимінде жұмыс істейтін карьерлер мен разрездердің тау-кен қазбаларының геотехникалық жай-күйін мониторингілеудің зияткерлік талшықты-оптикалық жүйесін құру, бұл тау-кен жұмыстарын жүргізу қауіпсіздігінің деңгейін арттыруға және құлау салдарын жоюға арналған экономикалық шығындарды қысқартуға мүмкіндік береді.

Күтілетін нәтижелер

Ғылыми-техникалық, конструкторлық құжаттаманы әзірлеу: техникалық құжаттама әзірленеді және карьерлер мен қималардың тау-кен қазбаларының геотехникалық жай-күйін мониторингтеудің зияткерлік талшықты-оптикалық жүйесінің зертханалық және тәжірибелік үлгілері әзірленеді.

Зерттеу тобы

  1. Нешина Елена Геннадьевна – ғылыми жетекші, т.ғ.к., ЭЖ каф. меңг.

Scopus Author ID – 56252099900

Researcher ID – V-2303-2018

ORCID 0000-0002-8973-2958

  1. Югай Вячеслав Викторович – жауапты орындаушы, PhD, ӨПА каф. меңг.

Researcher ID – ABA-7820-2020,

ORCID 0000-0002-7249-2345,

Scopus Author ID – 8379849200

  1. Алькина Алия Даулетхановна – ЭЖ каф. аға оқытушысы

Researcher ID R-2415-2017,

ORCID 0000-0003-4879-0593,

Scopus Author ID – 57160184600

  1. Калытка Валерий Александрович — PhD, ЭЖ каф. профессоры

Researcher ID — AAR-8471-2020

ORCID 0000-0002-3232-1285,

Scopus Author ID — 15033113300

  1. Калиаскаров Нурбол Балтабаевич — PhD, БЖТ каф. меңг.

Researcher ID — ABC-2155-2020,

ORCID 0000-0003-3684-14205,

Scopus Author ID – 57201113007

  1. Тлеугабылова Махаббат Кудайбереновна – ЭЖ каф. оқытушысы

ORCID 0000-0003-4789

  1. Бражанова Дана Корабаевна – орындаушы, ЭЖ каф. аға оқытушысы

Scopus Author ID – 57220805586,

ORCID 0000-0002-1241-6279

  1. Маликов Нурбол Муратович — орындаушы, ЭЖ каф. оқытушысы

Scopus Author ID – 57813518900,

ORCID 0000-0002-6298-1735

  1. Фомин Илья Павлович –магистрант ЭЭМ-21-2, ЭЖ каф.
  2. Биличенко Екатерина Николаевна – ЭЖ каф. аға оқытушысы

Scopus Author ID –57812733800,

ORCID 0000-0002-2132-7016

2022 жылғы басылымдар тізімі

  • Нешина Е.Г., Мехтиев А.Д., Калиаскаров Н.Б., Югай В.В., Алькина А.Д. Геотехникалық жағдайды мониторингтеудің талшықты-оптикалық жүйесін құру негіздері. Университеттің еңбектері, «Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті» КеАҚ, №3, 2022. — С.347-352.
  • № 29392 от 12.10.2022 г. «Исследование дополнительных потерь в оптических волокнах при механическом воздействии» (СИС.) Нешина Е.Г., Алькина А.Д., Бражанова Д.К., Биличенко Е.Н.

Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат

Қазақстанда тау-кен өнеркәсібі дамыған және әлеуетті тұтынушылар түрлі пайдалы қазбаларды өндірумен айналысатын 80 жуық ірі кәсіпорын бола алады. Ұсынылған жүйе тау-кен қазбалары мен карьерлер мен разрездердің борттарының құлауын ерте диагностикалаудың маңызды міндетін шешетіндіктен, әлеуетті тұтынушыларға апатты жоюға арналған материалдық шығындарды едәуір азайтуға және тау-кен жұмыстары жүргізілетін жерлерде тау жыныстарының кенеттен құлауы кезінде технологиялық жабдықтардың, сондай-ақ өндірістік персонал арасындағы адам шығынын болдырмауға мүмкіндік береді. Жобаның нәтижесі карьерлердің, разрездердің тау-кен қазбаларының геотехникалық жай-күйін мониторингілеудің талшықты-оптикалық жүйесінің тәжірибелік үлгісін әзірлеу және құжаттаманы дайындау болады.

 

AP14872003 «Тау-кен металлургия кәсіпорындарын олардың халықаралық трендтерге сәйкестігі және цифрлық реформалау контекстінде геологиялық-экономикалық бағалауды жетілдіру» ғылыми жетекшісі Ф.М. Исатаева 

Өзектілігі

Зерттеудің өзектілігі дамушы нарықтардың отын-энергетикалық кешенінің экономиканы декарбонизациялаудағы рөлінің артуына байланысты. Белгіленген энергетикалық ауысу контекстінде минералдық шикізаттың жаһандық нарығында өсіп келе жатқан бәсекелестік жағдайында тиімділікті арттырудың аса маңызды құралы ретінде цифрлық технологияларды қолдана отырып, Қазақстанның өнеркәсіптік кәсіпорындарын трансформациялау ерекшеліктері өзектендіріледі. Авторлардың көпжылдық зерттеулері кәсіпорындардың белгіленген бағыттағы қызметін шектейтін маңызды факторларды анықтауға мүмкіндік берді. Ақпараттық қауіпсіздіктің сыртқы, шиеленіскен тәуекелдері, геологиялық және өндірістік мәліметтердің жайылып кетуіне жол бермеу, орнықты дамудың инвестициялық және инновациялық тәуекелдері (бәсекелестік деңгейі, технологиялар мен капиталдың қолжетімділігі, заңнаманың дамуы, экономикалық жағдайдың белгісіздігі). Ішкі – трансформацияланатын ішкі өндірістік процестерді өзгертудің қиындықтары және ағымдағы процестердің цифрлық жетілуінің жеткіліксіздігінде және технологиялық процестерді басқарудың автоматтандырылған жүйелерінің дамуының төмен деңгейінде көрсетілген өндірістің техникалық деңгейінің төмендігі, жаңа технологияларды ішкі өндірістік және ұйымдастырушылық процестерге интеграциялаудың қиындығы, инвестициялардың төмен қайтарымы, өтімділікті шектеу. Цифрлық технологияларды игеруде, инновациялық жобаларды басқаруда, серіктестік қатынастарды құруда, халықаралық позицияларды нығайтуда жаңа құзыреттердің жетіспеушілігі байқалады. Жаңа технологиялардың енгізілуіне және олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету құралдарына қарамастан, пайдалы қазбалар өндірісіндегі геодинамикалық тәуекелдер артып келеді.

Жобаның мақсаты

«Қазақмыс» корпорациясы» ЖШС кен орындарының геологиялық-экономикалық көрсеткіштері мен сипаттамалары бойынша қалыптастырылған фактографиялық деректер базасының негізінде өндірістік жағдайларды модельдеуге, басқарудың тиімділігі мен ашықтығын арттыруға мүмкіндік беретін негізгі бизнес-процестерді цифрландыру есебінен кәсіпорынды геологиялық — экономикалық бағалаудың ақпараттық-талдамалық жүйесін әзірлеу.

Күтілетін нәтижелер

Тау-кен өндіру кәсіпорнының қызметін талдау мен болжауға, тікелей субъект деңгейінде де, оның құрылымдық бөлімшелері деңгейінде де өндірістік-экономикалық міндеттерді ресімдеу және шешу мүмкіндіктеріне әдіснамалық тәсіл, KAZRC жүйесін және GRI стандарттар жинағын Қазақстан практикасында қолдануды талдау негізделетін болады.

Зерттеу тобы

Исатаева Фарида Муратовна – ғылыми жетекші, PhD, ГПҚКОБ каф. меңг. м.а.

Researcher ID — AGO-2688-2022

Author ID — 57214246924

ORCID — 0000-0003-0337-1539 https://orcid.org/0000-0003-0337-1539

Аубакирова Гульнара Муслимовна – жауапты орындаушы, КЭжМ каф. проф., э.ғ.д.

Researcher ID -AAB-5682-2021

Author ID — 893146

ORCID — 0000-0003-0337-1539

Маусымбаева Алия Думановна – т.ғ.к., ГПҚКОБ кафедрасының PhD

ResearcherID: E-2038-2015

Author ID: 57144628100

ORCID — 0000-0002-7214-8026

Байдаулетова Ирина Владимировна – ГПҚКОБ каф. ассистенті

ORCID — 0000-0002-8609-0531

Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат

Зерттеу нәтижелері Қазақстанның CRIRSCO пайдалы қазбалар қорлары бойынша есептілік стандарттарының халықаралық жүйесіне көшуін ескере отырып, геологиялық-экономикалық бағалау жүргізу кезінде пайдаланылатын болады; кәсіпорынды геологиялық-экономикалық бағалаудың «Ақпараттық-талдамалық жүйесі» бағдарламасының әзірленген алгоритмі кәсіпорынның декарбонизациялық стратегияларының ғылыми-техникалық негізділігін арттырады, ESG-стандарттары бойынша жобаларды іске асыруды жеделдетеді.

 

AP14869550 «Теміржол платформаларымен тасымалданатын контейнерлерге астық жүктерін тиеуге арналған стационарлық көтергіштің конструкциясын әзірлеу және зерттеу» ғылыми жетекшісі Балабаев О. Т.

Өзектілігі

Қазіргі уақытта ауыл шаруашылығы өндірістерінің элеваторларында астық жүктерін автокөлікпен тасымалданатын контейнерлерге тиеуді жылжымалы көтергіштер жүзеге асырады. Қазақстандық астық дақылдарын экспорттау үшін көліктің негізгі түрі болып табылатын теміржол көлігінде астық жүктерін тиеу элеватор бункерлері арқылы астық таситын вагондарға жүзеге асырылады. Қазақстанда астық таситын вагондардың саны олардың қымбаттығына және егіннің маусымдылығына байланысты шектелген. Жобаның негізгі идеясы стационарлық көтергіштің әзірленіп жатқан конструкциясы астық жүктерін элеваторлардың бункерлері арқылы теміржол платформаларымен тасымалданатын контейнерлерге тиеуге мүмкіндік береді. Бұл жобаны іске асыру қазақстандық дәнді дақылдарды темір жол көлігімен экспорттау мүмкіндігін едәуір арттырады.

Жобаның мақсаты  

Ауыл шаруашылығы өндірістерінде дәнді дақылдарды одан әрі енгізу үшін теміржол платформаларымен тасымалданатын контейнерлерге астық жүктерін тиеуге арналған стационарлық көтергіштің конструкциясын әзірлеу және оның жұмысын зерттеу.

Зерттеу тобы

  1. Балабаев Оюм Темиргалиевич – ғылыми жетекші, ӨК каф. т.ғ.к., ассоц. профессор (доцент)

ORCID: https://orcid.org/0000-0001-6212-9350

Researcher ID: W-5951-2018.

Scopus Author ID: 57208385327

  1. Аскаров Бахтияр Шарапиденович –PhD, ӨК каф. меңг.

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-2621-9938

Scopus Author ID: 57210963866

  1. Михайлов Валентин Феликсович –«Механика» каф. т.ғ.к., доцент.

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-2588-9438

Researcher ID: Y-2093-2018.

Scopus Author ID: 57219108246

  1. Бейсембаев Диас Мадатович – т.ғ.м., ӨК каф. оқытушысы

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-6207-2021

  1. Альжанова Асия Кайратовна – т.ғ.м., «Өнеркәсіптік көлік» каф. ассистенті

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5965-5269

  1. Қанат Фариза Еркебұланқызы – т.ғ.м., «Өнеркәсіптік көлік» каф. ассистенті

ORCID: https://orcid.org/0000-0001-7913-6629

  1. Қасымжанова Айдана Дөненбайқызы – КТжЛЖ каф. ТТ-19-1 тобының докторанты

ORCID: https://orcid.org/0000-0002-4623-0202

  1. Махашева Инкар Сакеновна – ӨК каф. ОПМ-21-1 тобының магистранты
  2. Атькен Ержан – ӨК каф. ОПМ-21-1 тобының магистранты

Күтілетін нәтижелер

Зерттеу жүргізу кезінде жобада күтілетін нәтижелерді алу үшін мынадай ретпен ғылыми-техникалық жұмыстар жүргізілетін болады:

— патенттік іздеуді, зерттеудің математикалық әдістерін қамтитын стационарлық көтергіштің жұмысын теориялық зерттеу;

— ANSYS қолданбалы бағдарламасының бағдарламалық ортасындағы стационарлық көтергіштің жұмысын эксперименттік зерттеу, соның ішінде – эксперименттерді жоспарлау және өңдеу әдістері;

— теориялық және эксперименттік зерттеулерді жүзеге асыру – орындалған теориялық және эксперименттік зерттеулер негізінде

Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат

Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласының астық дақылдарының экспортын талдау жобаның практикалық маңыздылығына күмән келтірмейтінін көрсетті, өйткені ауыл шаруашылығы өндірістері (элеваторлар) жағдайында теміржол платформалары тасымалдайтын контейнерлерге астық жүктерін тиеу үшін стационарлық көтергішті енгізудің негізгі ықтимал әсері – бұл жұмыс маусымында астық тасымалдаушы вагондардың жетіспеушілігі кезінде теміржол көлігімен астық дақылдарының экспортын арттыру. Осы жобаның күтілетін нәтижелерін коммерцияландыруға дайындық жеке серіктес тарапынан лицензиялық келісіммен расталады. Жобаны қаржыландыру кезінде тәуекелдер барынша азайтылады.

 

AP14869933 «Қашықтықтан білім беру үшін» ғылыми-зерттеу жұмыстарына арналған ақпаратты статистикалық талдау және өңдеу» инновациялық моделін әзірлеу» ғылыми жетекшісі Абаева Н.Ф.

Өзектілігі.

Бұл жобаның идеясы қашықтықтан білім беру үшін, статистикалық талдау жүргізу және зерттеу нәтижелерін өңдеу қажет болған кезде жаһандық проблемаға тап болған жас зерттеушілер үшін «Статистикалық талдау және ғылыми-зерттеу жұмыстары үшін ақпаратты өңдеу» жаппай онлайн ашық курсын құру болып табылады.

Жобаның мақсаты

Қашықтықтан білім беру үшін «Ғылыми-зерттеу жұмыстарына арналған ақпаратты статистикалық талдау және өңдеу» инновациялық моделін әзірлеуді жүзеге асыру.

Күтілетін нәтижелер

Ақпаратты статистикалық өңдеу тұрғысынан ғылыми-зерттеу жұмыстарының сапалық деңгейін арттыру.

Зерттеу тобы

  1. Абаева Нелла Фуатовна — ғылыми жетекші, п.ғ.к. , ЖМ каф. доцентінің м.а.

ORCID ID: 0000-0002-2740-7930.

Author ID в Scopus 56646612700.

Researcher ID Web of Science: AAW-2197-2017.

Researcher ID in Publons: AAW-2197-2017

  1. Мустафина Лэззэтжан Мухамеджановна — ф-м.ғ.к., ЖМ каф. доценті

ORCID ID: 0000-0002-9338-5960.

Author ID в Scopus 56646336900

  1. Койчубеков Берик Кенжибаевич – б.ғ.д., профессор, «МУК» КеАҚ,

ORCID ID: 0000-0002-9338-5960.

Author ID в Scopus 56507344600

  1. Шегебаева Гаухар Ермеккызы – ж.ғ.м., № 104 гимназиясының математика мұғалімі

ORCID ID: 0000-0002-6394-678X.

  1. Яруллина Алина Рашидовна- Е.А.Бөкетов атындағы ҚарУ КеАҚ докторанты,

ORCID ID: 0000-0002-6723-507X.

  1. Журов Виталий Владимирович – б.ғ.к, ЖМ каф. доценті м.а.

ORCID ID: 0000-0002-4413-8584.

Author ID в Scopus 57212468207

Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат

Дипломдық және диссертациялық жұмыстарды орындау кезінде алынған зерттеу нәтижелерін өңдеуге арналған ғылыми-зерттеу жұмысында.

Без рубрики