ИРН BR21882240 «Қазақстандық шикізатты пайдаланып квазижоғарыэнтропиялық қорытпаны жасау және оның негізінде прецизионды бөлшектер өндіру технологиясы»
Ғылыми жетекші: Исагулов Аристотель Зейнуллинович
Өзектілігі: Қазіргі уақытта орта және ауыр машина жасау саласындағы прецизионды бөлшектердің көп бөлігі Қазақстанға шетелден жеткізіледі, бұл елді экономикалық тәуелділікке қояды. Сол уақытта, Қазақстандағы металлургиялық және құю өндірісінің даму деңгейі тиісті материалдардан өз прецизионды бөлшектерін өндіруге мүмкіндік береді. Прецизионды бөлшектерді өз технологияларымен өндіру Қазақстан үшін стратегиялық маңызы бар өзекті мәселе болып табылады.
Жобаның мақсаты:
Қазақстандық шикізатты пайдаланып квазижоғарыэнтропиялық қорытпа (КВЭС) құрамын әзірлеу және оның негізінде прецизионды бөлшектерді өндіру технологиясын жасау.
Қол жеткізілген нәтижелер:
КВЭС құрамын әзірлеу;
— тәжірибелік КВЭС-тің фазалық құрамын және құрылымын зерттеу;
— тәжірибелік КВЭС қасиеттерін зерттеу және қорытпа құрамын түзету;
— Web of Science дерекқорында импакт-факторы бойынша алғашқы үш квартильден шыққан шетелдік журналдарда 3 мақала, Scopus дерекқорында CiteScore процентілігі 50%-дан кем емес мақалалар, КОКСОН дерекқорындағы журналдарда 4 мақала, 2 РК патентіне өтінім.
Қол жеткізілген нәтижелер:
Құрылған КВЭС негізінде прецизионды бөлшектерді өндіру технологиясы әзірленді.
Fe-Cr-Co-Ni-Mn-Nb-Mo жүйесі негізіндегі квазижоғарыэнтропиялық қорытпа құрамдары әзірленді, пайыздық қатынасы: Co – 15,6–13,2; Cr – 15,6–13,2; Fe – 18,5–13,8; Ni – 16,2–13,8; Mn – 15,2–14,5; Nb – 14,2–14,3; Mo – 4,9–14,3. Әзірленген қорытпа жоғары механикалық қасиеттерге ие (қысуға беріктік, қаттылық, пластикалық, тозуға төзімділік).
Инвестициялық құю (вакумды модельдер бойынша құю) үшін қабық өндіру суспензиясының құрамы әзірленді. Суспензия құрамына: 40–80% шамот шаңы, кварц құмы (фракция –100 мкм) – қалған бөлік, алюминий нитраты мен этилсилкат – 1% қосылған. Алынған суспензия жақсы технологиялық қасиеттерге ие (тіршілігі мен седиментациялық тұрақтылығы), дайын қабық берік және жарыққа төзімді, кварц құмы қабығына қарағанда екі есеге жақын жоғары көрсеткіштерді көрсетеді. Сонымен қатар, суспензия шамот қалдықтарын пайдаланып қайта өңдеуге мүмкіндік береді.
Тәжірибелік КВЭС-ден прецизионды бөлшектерді инвестициялық құю әдісімен өндіру технологиясы әзірленді. Осы технология негізінде тәжірибелік үлгілер құйылды – конвейердің жоғарғы білігінің тісті доңғалағы. Нақты пайдалану жағдайында сынақтар бөлшектердің қызмет ету мерзімін орта есеппен 20% ұлғайтқанын көрсетті.
Сурет 1 — Эксперименттік үлгілердің құрылымы: суретте үлгі нөмірі көрсетілген
Жарияланымдар тізімі
1. Куликов В.Ю., Квон Св.С., Исагулов А.З., Аринова С.К. *Study of the structure and phase composition of a quasi-high-entropy alloy of the Cr–Mn–Ni–Fe–Co–Nb system // CIS Iron and Steel Review, Мәскеу: «Руда и металлы» баспасы. – Vol. 29 (2025), №2. Pp.43–49. DOI: [https://doi.org/10.17580/cisisr.2025.01.08](https://doi.org/10.17580/cisisr.2025.01.08) (Scopus дерекқоры, процентиль 53).
2. Квон Св.С., Абильдина А.Р., Куликов В.Ю., Окишева К.Ю. *Information Analysis of The Molybdenum and Silicon Effect on The Properties of The Co-Cr-Fe-Ni-Mn System // Университет еңбектері, Қарағанды: Әбілқас Сағынов атындағы ҚарТУ баспасы. – 2025. – №2. – С. 27–32. [https://doi.org/10.52209/1609-1825_2025_2_27](https://doi.org/10.52209/1609-1825_2025_2_27)
3. Abildina A.R. Study of the effect of molybdenum on the properties of the Co-Cr-Fe-Ni-Mn-Nb QHEA // Қазақстан ғылымы мен техникасы – 2025. – №3 – С. 209–216. [https://doi.org/10.48081/VBZO5882](https://doi.org/10.48081/VBZO5882)
4. Исагулов А.З., Квон Св.С., Куликов В.Ю. және басқалар. FeCrNiCoMn жүйесі негізіндегі квазижоғарыэнтропиялық қорытпа құрамын ферроқорытпаларды ішінара пайдалану арқылы әзірлеу* // Қарағанды: РПК Calibri баспасы, 2025. 120 с. ISBN 978-601-355-577-5.
5. FeCrNiCoMn жүйесі негізіндегі квазижоғарыэнтропиялық қорытпа құрамын ферросплавтарды ішінара пайдалана отырып әзірлеу: Монография* / Исагулов А.З., Квон Св.С., Куликов В.Ю., Аринова С.К., Абильдина А.Р. – Навои: TEXNO PRINT NAVOI LLC, 2025. – 96 с. ISBN 978-9910-8186-8-4
6. Квазижоғарыэнтропиялық қорытпаны алу әдісі. Авторлар: Исагулов А.З., Ибатов М.К., Квон Св.С. және басқалар. Евразиялық патент № 050192. Берілген күні: 19.06.2025.
7. Квазижоғарыэнтропиялық қорытпаны алу әдісі.* Авторлар: Исагулов А.З., Ибатов М.К., Квон Св.С. және басқалар. РК өнертабыс патенті № 37339, жарияланған күні: 30.05.2025, бюллетень № 22.
8. Квазижоғарыэнтропиялық қорытпа құрамы.* Авторлар: Исагулов А.З., Ибатов М.К., Квон Св.С. және басқалар. РК өнертабыс патенті № 37284, жарияланған күні: 18.04.2025, бюллетень № 16.
Зерттеу тобы
Исагулов Аристотель Зейнуллинович – ғылыми жетекші, бас ғылыми қызметкер, т.ғ.д., «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының профессоры. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 3. Scopus ID: 55778253200.
Куликов Виталий Юрьевич – жауапты орындаушы, бас ғылыми қызметкер, т.ғ.к., «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының профессоры. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 10. Scopus ID: 57192206332.
Ибатов Марат Кенесович – бас ғылыми қызметкер, т.ғ.д., «Көлік техникасы және логистикалық жүйелер» кафедрасының профессоры. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 2. ORCID: 0000-0001-5062-7790. ResearcherID: N-9320-2017. Scopus ID: 57189211438. SPIN-код: 8342-2209.
Сагинтаева Сауле Саветовна – бас ғылыми қызметкер, э.ғ.д., «Кәсіпорын экономикасы және менеджменті» кафедрасының профессоры. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті.
Квон Светлана Сергеевна – бас ғылыми қызметкер, т.ғ.к., «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының профессоры. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 9. ORCID: 0000-0002-5439-4426. ResearcherID: N-5602-2017. Scopus Author ID: 57061892400.
Кошебаева Гаухар Капеновна – бас ғылыми қызметкер, э.ғ.д., «Кәсіпорын экономикасы және менеджменті» кафедрасының профессоры. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 3. ORCID: 0000-0002-0393-9844. Scopus Author ID: 56512359700.
Аринова Сания Каскатаевна – жетекші ғылыми қызметкер, PhD, «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының қауымдастырылған профессоры (доцент). Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 3. Scopus ID: 57192206332.
Достаева Ардак Мухамедиевна – бас ғылыми қызметкер, PhD, «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының профессоры. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 6. ORCID: 0000-0002-1982-2368. ResearcherID: AAB-9478-2020. Scopus ID: 57160297400.
Ахметов Амангельды Серикбаевич – аға ғылыми қызметкер, PhD, ҚР «Минералдық шикізатты кешенді өңдеу жөніндегі ұлттық орталық» РМК «Ж. Әбішев атындағы Химия-металлургия институты».
Исагулова Диана Аристотелевна – жетекші ғылыми қызметкер, PhD, «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының доценті. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 2. Scopus ID: 55778253200.
Аубакиров Дастан Рахметоллаевич – аға ғылыми қызметкер, PhD, «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының меңгерушісі. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 3. ORCID: 0000-0003-4193-5956. Scopus Author ID: 57194209750.
Султангазиев Руслан Бауыржанович – жетекші ғылыми қызметкер, PhD, «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының доценті. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 4. ORCID: 0000-0002-3928-486X. Scopus ID: 57160291200.
Доспаев Мурат Мантенович – бас ғылыми қызметкер, т.ғ.д., «Ж. Әбішев атындағы Химия-металлургия институты». Хирш индексі – 1. Scopus Author ID: 57204315025.
Фигуринене Ирина Владиславовна – жетекші ғылыми қызметкер, х.ғ.к., доцент, НАО «Қарағанды медицина университеті». Хирш индексі – 1. Scopus Author ID: 56951245900.
Кажикенова Сауле Шарапатовна – бас ғылыми қызметкер, т.ғ.д., Жоғары математика кафедрасының профессоры. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 3. ORCID: 0000-0002-6937-1577. ResearcherID: P-5627-2017. Scopus Author ID: 36106908300.
Шалтаков Сагындык Нагашибаевич – аға ғылыми қызметкер, PhD, «Физика» кафедрасының аға оқытушысы. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 2. ORCID: 0000-0002-1186-1178. Scopus ID: 25025169700.
Нарембекова Айтбала – жетекші ғылыми қызметкер, т.ғ.к., «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының доценті. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 2. ORCID: 0000-0002-9066-6564. Scopus ID: 56505474200.
Тулегенова Шолпан Ныгметовна – ғылыми қызметкер, т.ғ.м., «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының аға оқытушысы. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті.
Алина Арайлым Алтынбековна – орындаушы, «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының оқытушысы. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 0. ORCID: 0000-0003-3577-4914. Scopus ID: 57218196165.
Айтбаев Нурлан Берикулы – орындаушы, «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының аға оқытушысы. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 2. ORCID: 0000-0002-7469-4442. Scopus Author ID: 57211295299.
Ковалева Татьяна Викторовна – аға ғылыми қызметкер, PhD, «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының аға оқытушысы. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті. Хирш индексі – 3. ORCID: 0000-0002-1186-1805. ResearcherID: A-2567-2017. Scopus ID: 57211297553.
Сыздыкова Раушан Аманбековна – лаборант, «Металлургия және жаңа материалдар» кафедрасының зертхана меңгерушісі. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті.
Шокубасова Салтанат Ромазановна – лаборант, есептеу бөлімінің жетекшісі. Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті.
Абдрахманов Мирхат Суэндикович – ғылыми қызметкер, т.ғ.м., Материалтану халықаралық орталығының меңгерушісі. Хирш индексі – 0. ORCID: 0000-0003-3915-3293.
Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат:
Жаңа білімдер металтану және метал физикасы бойынша ұлттық мектептің дамуына үлес қосып, отандық металлургиялық ғылымды жаңа деңгейге көтереді.
Қолдану саласы:
Бағдарламаның қолдану саласы – металлургиялық және машина жасау өндірісі, мысалы: «Қазақмыс» корпорациясы ЖШС, «Qarmet» АҚ, Пархоменко атындағы КМЗ ЖШС және басқалар.
Мәліметті жаңарту күні: 25.12.2025 ж.