2022-2024 жылдарға арналған жас ғалымдарды мемлекеттік бюджеттік қаржыландыру жобалары бойынша ақпарат


№ АР13067779 «Көмірдегі жарылғыш вулканизм өнімдерін сәйкестендіру мақсатында Қарағанды көмір бассейні шөгінділерінің минералдық-геохимиялық ерекшеліктерін зерттеу» ғылыми жетекшісі А.Н. Копобаева.

Бұл жұмыстың өзектілігі жанартаутекті пирокластикалық материалдың көмірдегі сирек элементтердің геохимиялық фонын қалыптастыруға әсерін бағалау, оларды көмір қабаттарын корреляциялау және сәйкестендіру кезінде маркер аймақтары ретінде пайдалану және олардың шығу жағдайларын егжей-тегжейлі зерттеу қажеттілігінде жатыр.

Жобаның мақсаты – карбон көміріндегі пирокластиканың минералдық-геохимиялық ерекшеліктерін зерттеу және сирек металдардың көзі ретінде пирокластиканың сирек металдардың құрамына әсерін бағалау.

Күтілетін және қол жеткізілген нәтижелер:

Жобаның мақсатына және жоспарланған міндеттерге қол жеткізу үшін мазмұны мен көлемі бойынша әртүрлі нәтижелер алу жоспарлануда.

Жобаны әзірлеу, көмір мен саз қабаттарын кешенді зерттеу нәтижелері Қарағанды бассейнінің көмір қабаттарын корреляциялау үшін оларды сәйкестендіру өлшемдерін анықтауға және әзірлеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ саз қабаттарын зерттеу кезінде, тұтқыш – коллекторларының тау жыныстары ретінде, қоршаушы қоспа элементтері, сондай-ақ оларды одан әрі ұтымды пайдалану үшін СЖЭ қажет болады.

Қазіргі заманғы жабдықта алынған аналитикалық мәліметтердің көмегімен жаңа әдістермен геохимиялық және петрохимиялық модульдердің әр түрлі типтері мен сипатын құру жоспарлануда. Минералогиялық және геохимиялық материалдарды интерпретациялау құралдары бойынша пирокластикалық материалдың Қарағанды көмір бассейнінің көмірдегі және саз қабаттарындағы қоспа элементтерінің концентрациясына әсері айқындалатын болады; тонштейндердегі бастапқы пирокластикалық материалдың құрамын айқындау үшін көмірдегі және саз қабаттарындағы қоспа элементтерінің шоғырлану шарттары мен минералды ассоциациялары белгіленетін болады; көмірлер мен сазды тау жыныстарының геохимиялық ерекшеліктері айқындалатын болады, сондай-ақ көмірлер мен саз қабаттарының минералды және химиялық құрамдарының латераль және тік өзгергіштігі айқындалатын болады; құрамға тән пирокластикалық қабаттарды бөліп алу үшін Қарағанды бассейнінің көмірлері мен саз қабаттарында болатын элементтердің-қоспалардың, олардың минералды нысандарының таралу заңдылықтары белгіленетін болады, бұл бассейннің көмір қабаттарының корреляциялық байланысын жүргізуге мүмкіндік береді.

Алынған нәтижелер көмірді отын-энергетикалық шикізат ретінде ғана емес, сонымен қатар көмірдің экономикалық әлеуетін арттыруға мүмкіндік беретін қоспа элементтерінің, соның ішінде СЖЭ аномальды құрамы бар минералды шикізат ретінде де пайдалануға мүмкіндік береді.

2022 жылдың маусым-тамыз айлары кезеңінде жоба шеңберінде Қарағанды көмір бассейнінің шахталарынан: Саран, Ақтас, Күзембаев (шахталар арасындағы сынамалар арақашықтығы шамамен 2 км) 300 сынама мөлшерінде көмір және сазды қабаттар сынамалары алынды. Сынамаларды алу латераль және вертикаль бойынша жүзеге асырылады: көміртекті шөгінділерде, сазды қабаттарда және олардың байланыс аймақтарында, олардың қашықтығы 50 бастап 200 м дейін. Сынамалардың орташа салмағы 2 кг құрайды. Сынама алу схемасы жасалды. Көмір қабаттары және сәйкесінше ұзақ тұрған саз қабаттары 16 түсу бұрышында жатқаны анықталды. Жергілікті жерлерде сазтас қабаттары борпылдақ болып, сіңімділігі нашар болады. Сазды қабаттарының қуаты 1,5 бастап 5 см дейін, олар созылымы бойынша тұрақты, түсі сарғыш түстен ашық сұрға дейін болады.

Сынамалар сынама дайындауға, оның ішінде бөлшектерді салмағы 2 кг 0,074 мм дейін, аналитикалық ұнтақ – 50 бастап 100 гр дейін жеткізе отырып, көп сатылы ұсақтау – қажалау циклін пайдалана отырып, сазды және көмірдің бастапқы сынамаларын өңдеуге бағытталған. Сканерлеуші электронды микроскопияны жүргізу үшін үлгілік брикеттер ~ 1,5*1,5*2 см. өлшемдерде дайындалды.

ICP-MS әдісімен 85 көмір мен саз қабаттарының элементтік құрамын анықтау бойынша жұмыстар жүргізілуде, сонымен қатар РҒА ҚШБ ҚШГИ (Владивосток, Ресей) аккредиттелген зертханасында саз қабаттарының химиялық құрамын анықтау бойынша жұмыстар жүргізілуде. Саз қабаттары шахталарда олардың ерекше сипаттамалары бойынша анықталды: түсі, қуаты, сондай-ақ латераль бойынша ұсталуы. Сынамалар ұнтақ күйіне дейін ұнтақталған, бөлшектердің мөлшері 0,74 мм. Сынамалар ICP-MS, ICP-OES әдістерімен нәтиже алу үшін зертханаға жіберілді.

2022 жылғы 21-25 қыркүйек аралығында жобаның орындаушылары А. Амангелдіқызы мен Г. Блялова жұмыс сапарымен РҒА ҚШБ Қиыр Шығыс геологиялық институтына барды. Қазақстан көмірі геохимиясы бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарының кешенін орындау мақсатында РҒА ҚШБ ҚШГИ талдау орталығымен танысты, сондай-ақ институттың аналитикалық зертханаларын, геологиялық мұражайды және РҒА ҚШБ Орталық ғылыми кітапханасын аралады. Институт басшылығымен кездесу барысында ұзақ мерзімді ынтымақтастық перспективалары талқыланды.

   
РҒА ҚШБ ҚШГИ басшылық құрамымен

Директордың ғылыми жұмыс жөніндегі бірінші орынбасары, д.г.-м.н., С.И. Арбузов, Амангелдіқызы А., Г.Г. Блялова, талдау орталығы басшысының орынбасары Н.В. Зарубина, М. Г. Блохин талдау орталығының басшысы

Аналитикалық химия зертханасында Agilent 7500c және Agilent 7700 масс-спектрометрінің жұмысымен танысу (Agilent Technologies, АҚШ)

 

Орындаушы Блялова Г.Г., к. г.-м. н. Ильенок С. С. Л. П. Рихванов атындағы «Уран геологиясы» МИНОЦ зертханасында

 

2022 жылғы 13-19 қазанда жобаның орындаушылары А. Амангелдіқызы мен Г. Блялова жұмыс сапарымен Томск политехникалық университетінің ғылыми-зерттеу институтына барып, ЖОО жетекші зертханаларымен, талдау орталықтарымен танысты, оның ішінде «Уран геологиясы» МИНОО, Геоэкология және геохимия кафедрасының жанындағы ядролық-геохимиялық зертханаға барды, жобаның шетелдік орындаушысымен кездесті – ТПУ ҒЗИ қызметкері доцент Б.Р. Соктоев ұзақ мерзімді ынтымақтастық жөніндегі барлық жоспарларды талқылады.

 

Зерттеу тобы

1 Копобаева Айман Ныгметовна– жоба жетекшісі, доцент м.а., PhD докторы. Scopus Author ID: 57208583785,

ResearcherID: X-7308-2018,

ORCID: 0000-0002-0601-9365.

(Зерттеудің ұтымды бағытын таңдау мен негіздеуге, геохимиялық деректерді талдау мен түсіндіруге, петрохимиялық материалдарды, геологиялық деректерді бағалауға қатысады).

2 Амангельдіқызы Алтынай– жауапты орындаушы, PhD докторы.

Scopus Author ID: 57208573495,

Researcher ID: E-4878-2018,

ORCID: 0000-0002-6665-8804. (зертханалық, микроскопиялық зерттеулерді ұйымдастыру және жүргізу, деректерді талдау, зерттеу нәтижелері бойынша жарияланымдар дайындау).

3 Соктоев Булат Ринчинович– шетелдік ғалым, геология-минералогия ғылымдарының кандидаты.

Scopus Author ID: – 56646525800,

Researcher ID: AAG-6805-2020,

ORCID: 0000-0002-4102-4282. (жоба нәтижелері бойынша жарияланымдарды дайындау, талдамалық зерттеулердің нәтижелерін талдау және өңдеу, геохимиялық деректерді түсіндіру).

4     Асқарова Назым Сражадинқызы– PhD докторантура түлегі.

Scopus Author ID: 57208580562,

ORCID: 0000-0002-2103-6198,

Researcher ID: X-7261-2018. (Геологиялық және тектоникалық карталарды жасау және деректерді талдау, жоба нәтижелері бойынша жарияланымдарды дайындау бойынша компьютерлік жұмыстарды жүргізу.).

5 Блялова Гулим Галымжановна–докторант.

Scopus Author ID: 57431098000,

Researcher ID: ГВВ-7603-2022,

ORCID: 0000-0001-8801-8683 (геологиялық карталарды, қималарды жасау; Компьютерлік жұмыстарды орындау; деректерді жинау және түсіндіру; зерттеу тақырыбы бойынша жарияланымдарды дайындау.).

6 Мухитов Данияр  Жанатович – докторант.

 ORCID: 0000-0002-7589-5115. (минералогиялық, геохимиялық деректерді өңдеу, жоба нәтижелері бойынша жарияланымдарды дайындау.).

7 Бакыт Әйгерім –магистрант.

Research ID: ABF-3573-2021,

 ORCID: 0000-0003-0661-310X. (геохимиялық деректерді компьютерлік өңдеу, петрохимиялық модульдерді құру және оларды түсіндіру.)

8 Казтаев Ермұрат Муратович –магистрант.

Researcher ID: AEZ-7901-2022,

ORCID: 0000-0002-9725-270. (графиктер мен диаграммаларды салу, математикалық есептеулер, геологиялық карталарды, қималарды жасау; компьютерлік жұмыстарды орындау.)

Без рубрики