МЕТАЛЛУРГИЯДАҒЫ ЖАҢА МҮМКІНДІКТЕР: SAGINOV TECHNICAL UNIVERSITY ҒАЛЫМЫНЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕРІ


Металл бұйымдарының сапасын қалай арттыруға болады? Құю өндірісіндегі шығындарды азайтып, күрделі бөлшектерді жоғары дәлдікпен дайындаудың қандай жолдары бар?

Бұл сұрақтар бүгінгі металлургия мен машина жасау өнеркәсібі үшін ерекше өзекті. Өйткені заманауи өндірістің дамуы жаңа материалдарды игерумен ғана емес, оларды өңдеу технологияларын жетілдірумен де тығыз байланысты.

Осы бағытта ғылыми ізденіс жүргізіп, өндірістің өзекті мәселелеріне инновациялық шешімдер ұсынып жүрген қазақстандық ғалымдардың бірі – Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университетінің профессоры, философия докторы (PhD) Ардақ Мухамедияқызы Достаева.

«Saginov Technical University ғалымдарын білесіз бе?» айдарының бүгінгі кейіпкері – ғылыми жаңалықтарды нақты өндірістік міндеттерді шешуге бағыттап, отандық материалтану мен металлургияның дамуына үлес қосып жүрген зерттеуші.

Ардақ Достаеваның ғылыми қызметіндегі негізгі бағыттардың бірі – жоғары сапалы металл бұйымдарын алуға мүмкіндік беретін тиімді құю технологияларын әзірлеу.

Бүгінде ғалым Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің гранттық қаржыландыруы аясында жүзеге асырылып жатқан «Вариативтік статикалық қысымды пайдалану кезінде алынған құм-шайырлы нысандарда дәл құймаларды дайындаудың рентабельді технологиясын әзірлеу және зерттеу» атты ғылыми жобаға жетекшілік етеді.

Зерттеудің басты мақсаты – металл бөлшектерін құю кезінде қолданылатын қалыптардың сапасын жақсартып, дайын өнімнің дәлдігін арттыру және өндірістік шығындарды оңтайландыру.

Кез келген металл бұйымының сапасы оны құюға арналған қалыптың қасиеттеріне тікелей байланысты. Егер қалыптың беріктігі жеткіліксіз болса немесе оның құрылымы біркелкі қалыптаспаса, дайын бөлшекте ақаулар пайда болуы мүмкін. Ал мұндай кемшіліктер қосымша өңдеуді қажет етіп, өндіріс шығынын көбейтеді.

Ардақ Достаева жетекшілік ететін ғылыми топ осы мәселені шешудің жаңа тәсілін зерттеуде.

Ғылыми жобаның ерекшелігі – құм-шайырлы қалыптарды дайындау барысында статикалық қысымды бір деңгейде ұстамай, технологиялық процестің әр кезеңінде өзгертіп отыру.

Зерттеу аясында қысымның мөлшері, оның әсер ету ұзақтығы, қалыптың температурасы, құм түйіршіктерінің өлшемі мен байланыстырушы материалдардың қасиеттері жан-жақты қарастырылуда.

Тәжірибелік технологияда шамамен 250 градус Цельсий температурада қыздырылған модель қолданылып, қысым бірнеше кезең бойынша өзгертіледі. Бұл тәсіл қалып материалының біркелкі таралуына, оның қажетті беріктігін қамтамасыз етуге және құрылымдық қасиеттерін басқаруға бағытталған.

Ғылыми топ қалыптардың беріктігін, газ өткізгіштігін және жоғары температураға төзімділігін зертханалық жағдайда бағалайды. Мұндағы маңызды міндеттердің бірі – қалыптың механикалық беріктігін сақтай отырып, құю кезінде бөлінетін газдардың сыртқа шығуына қолайлы жағдай жасау.

Мұндай технологияның өндірістік әлеуеті зор. Зерттеу нәтижелері ойдағыдай іске асқан жағдайда, қалып дайындауға жұмсалатын материалдар шығынын азайтуға, құйма бетінің сапасын жақсартуға, ақаулы өнім көлемін қысқартуға және қосымша механикалық өңдеу қажеттілігін төмендетуге мүмкіндік тууы мүмкін.

Бұл – ғылыми ізденістерді нақты өндірістік қажеттіліктермен ұштастыруға бағытталған маңызды қадам.

Профессордың зерттеу аясы мұнымен шектелмейді. Ол металлургиялық жабдықтарға арналған қорғаныш жабындарын әзірлеу, күрделі легірленген болаттардың қасиеттерін жетілдіру, жаңа қорытпалар жасау және металлургиялық өндіріс қалдықтарын тиімді пайдалану бағытындағы ғылыми жобаларға да қатысады.

Әсіресе жоғары температураға төзімді алюминий қорытпаларын және пайдалану сипаттамалары жақсартылған жаңа материалдарды жасау – оның ғылыми қызығушылықтарының маңызды бөлігі.

Ардақ Достаеваның ғылымға келу жолы Қарағанды техникалық университетімен тығыз байланысты.

2010 жылы ол «Материалтану және жаңа материалдар технологиясы» мамандығын үздік тәмамдап, 2012 жылы магистр дәрежесін алды. 2015 жылы Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті жанындағы диссертациялық кеңесте ғылыми жұмысын қорғап, философия докторы (PhD) дәрежесіне ие болды.

Сол жылдан бастап туған университетінде ғылыми-педагогикалық қызметін жалғастырып келеді.

Бүгінде ғалымның ғылыми қоржынында 190-нан астам еңбек бар. Оның ішінде 5 монография, 10 оқу құралы, халықаралық Scopus және Clarivate Analytics дерекқорларында индекстелетін журналдардағы 24 мақала, Қазақстан Республикасының 20 өнертабыс патенті және 3 Еуразиялық патент бар.

Ғалымның еңбегі мемлекеттік және университеттік деңгейде жоғары бағаланған.

2020 жылы ол «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» атағына ие болды. 2023 жылы университеттің «Үздік ғалым-инноваторы» байқауында бірінші орын иеленді. 2024 жылы «Материалдар инжинирингі» бағыты бойынша профессор ғылыми атағы берілді.

Ал 2025 жылы Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің «Ғылым үздігі» номинациясы бойынша Құрмет дипломымен марапатталды.

Ғылыми зерттеулермен қатар, Ардақ Мухамедияқызы болашақ инженерлер мен жас зерттеушілерді даярлауға да ерекше көңіл бөледі. Ол докторанттардың диссертациялық жұмыстарына, студенттердің ғылыми ізденістеріне жетекшілік жасап, жинақтаған білімі мен тәжірибесін кейінгі буынға жеткізіп келеді.

Ғалым қызметінің тағы бір маңызды қыры – қазақ тіліндегі ғылымды дамытуға қосқан үлесі. Ол ғылыми жобаларға гранттық өтінімдерді мемлекеттік тілде әзірлеп, зерттеу нәтижелерін қазақ тілінде жариялауға басымдық береді.

Сонымен қатар шетелдік зерттеушілермен бірлескен ғылыми еңбектері арқылы халықаралық ғылыми ынтымақтастықтың дамуына атсалысып келеді.

Ардақ Достаеваның ғылыми жолы – білім мен табандылықтың, үздіксіз ізденіс пен жаңашылдыққа ұмтылыстың үлгісі.

Оның зерттеулері жаңа технологияларды әзірлеумен қатар, ғылыми идеяларды отандық өнеркәсіптің нақты қажеттіліктеріне жақындатуға бағытталған.

Өйткені ғылымның басты құндылығы – жаңа білім қалыптастыру ғана емес, сол білімді қоғамның дамуына, өндірістің өркендеуіне және келешек ұрпақтың игілігіне қызмет еткізу.

Ал осындай мақсат жолында еңбек етіп жүрген ғалымдар – Saginov Technical University ғылыми әлеуетінің және Қазақстанның инженерлік мектебінің дамуына үлес қосып келе жатқан білікті мамандар.

Без рубрики